کۊمرٱ ڤولات آزربایجان

د ڤیکیپئدیا، دوٙنئسمأنامه آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
کۊمرٱ ڤولات آزربایجان
Azərbaycan Respublikası
سورۊ زایارٱیی

پاتٱخت
(و گٱپتری شٱر)
باکۊ
40°25′ شومالی 49°50′ أفتوزأنوٙن / 40.417° شومالی 49.833° ٱفتۉزنۊن / 40.417; 49.833
زۊن(ا) جاڤٱنٱ تورکی آزربایجانی
دۉلت کۊمٱر ڤولات
 -  سرکۊمٱرٱ اٛلهام علییف
 -  یاریکار سرکۊمٱرٱ آرتۊر راسی زادٱ
 -  رئیس پارلمان
آزگٱ قانۊن دیاری پارلمان
جاگٱپی
 -  کۊملۊس ۸۶٬۶۰۰ کیلۊمتر چارسیک 
۳۳٬۴۳۶ مایل چارسیک 
 -  درسد اۉیا ۱٫۶
نوفۊس
 -  2007 نئهابینی ۸٬۹۹۷٬۴۰۰ 
تولید ناخالس مینجاڤولاتی (PPP) 2015 نئهابینی
 -  کوملۊس ۶۵٬۵۲۳ تریلیارد دولار (۸۸ام)
 -  تولید سرۊنٱ 12,331 
جادیارکون گٱپ کلۊنکاری آئم (2013) 0.716 
یٱکال پیل مٱنات (AZN)
راساگٱ گاتی EET
لا راننٱیی راست
ISO 3166 code AZ
پۊشگر اینترنتی AZ
رازینٱ تیلیفۊن ۹۹۴

کۊمرٱ ڤولات آزربایجان چوٙأ:ڤ تورکی آزری گٱپتری ڤولات قفقاز ٱ کاٛ ها د گوڤاردگٱ اورۊپا و آسیا هارگٱ ٱفتۉنشین و لا دریا خزر . پاتٱخت ڤولات آزربایجان شٱر باکۊ ٱ.

ڤولاتیا ايران کاٛ ها د هارگٱ، ٱرمنستان و تورکیٱ کاٛ ها د لا ٱفتۉنشین، گورجستان کاٛ ها د شومال ٱفتۉنشین و رۊسیٱ کاٛ ها د شومال آزربایجان هومسایا ای ڤولاتن. هٱمچنی ای ڤولات ڤا ڤولاتیا تورکمنستان و قزاقستان د لا بال اۉیی دریا خزر مٱرز اۉیی دارٱ. نوفۊس ای ڤولات د سال ۲۰۱۲ نزیک د ۹٫۱۲۵ میلیۊن کٱس بیٱ. تولیت ناخالص مینجاڤولاتی د ڤولات آزربایجان د هٱمۊ سال هومبٱراڤٱر بیٱ ڤا ۷۲ میلیارد دولار(د پایٱ ٱرزایشت نومدار) کاٛ بیشتر د ۹۷ میلیارد دولار (ڤ د پایٱ آز خٱرین) بییە. [۱] رٱزیشت ڤولات آزربایجان فئرٱ دئمادار و ڤیرگارمٱنٱ و ای ڤولات ٱڤلی ڤولاتیٱ کاٛ ڤا یٱ کاٛ دوبیشتر د نوفۊسش موسٱلمۊنن دش اوپرا و تیارت فئرٱ هی.[۲] کوٙمأرە ڤولات مأردوم کیخا آذأربایئجان کئ د سال ۱۹۱۸ رٱڤٱندیاری بی، د سال ۱۹۲۰ زارۊیی زیربیرٱق کۊمٱرٱ ڤولاتیا یٱکاگرتٱ شورٱڤی بی.[۳] آزربایجان د سال ۱۹۹۱ زارۊیی د نۏ خودسلادار بی. یٱ گوری نئها د خودسلادار بیئنش، د روخ ڤٱن جٱن قٱرٱباغ کوسار، ھومساش ٱرمنستان راساگٱ قٱرٱ باغ کوسار، و راساگٱیا چارقر ڤنٱ و راساگٱیا مینجا ڤ چی کرکی، یۊخاری اٛسکیپارا، برخوردارلی و سوفۊلو نٱ سی خوش گرت. کۊمٱرٱ ڤولات قٱرٱ باغ د راساگٱ قٱرٱباغ رٱڤٱندیاری بی و تا ایساٛ ٱم هیش ڤٱلی هیچ ڤولاتی ڤنٱ چی یاٛ گئل ڤولات خودسلادار نٱشناختٱ و ڤ شیڤٱ دۊجۊرٱ ایساٛ ٱم یاٛ گئل د زیربٱرجایا ڤولات آزربایجان ٱر چی ڤ شیڤٱ دوفاکتو نئها د جٱن یاٛ گئل ڤولات خودسلادار بیٱ.[۴] کۊمٱرٱ ڤولات خودسلادار نٱخجٱڤان کاٛ یاٛ گئل د زیربٱرجایا جیٛگا بیٱ و جیٛگا مٱنٱ د ڤولات ٱسلی کۊمٱرٱ ڤولات آزربایجانٱ و هٱمچنی آستۊن خودسلادار قٱرٱباغ کوسار ٱندومیا فدرال کۊمٱرٱ ڤولات آزربایجانن. راساگٱ قٱرٱباغ و هٱف گئل زیربٱرجا چارقرش کاٛ هان د لا هارگٱ ٱفتۉنشین کۊمٱرٱ ڤولات آزربایجان د کارگرایی روخ ڤٱن جأن قأرە باغ رٱتنٱ زیر بیرٱق نیرۊیا ٱرمنستان.[۵]

جۊر هوکۊمٱت کۊمٱرٱ ڤولات آزربایجان، کۊمٱرٱ ڤولات پارلمانی چٱن پارتی ڤا یاٛ گئل مجلس قانۊن ٱ، ای کۊمٱرٱ ڤولات سکۊلار ٱ کاٛ د سال ۲۰۰۱ ٱندوم لیر هومفکری اورۊپا بیٱ.

دین و زۊن[ڤیرایشت]

کٱلیمٱ الله کاٛ ڤ شیڤٱ یاٛ گئل بلیزٱ تٱش نشۊ زایارٱیی آزربایجان نشۊ دیارکون ریشٱیا زٱرتوشتی و اٛسلامی ای ڤولات

95 دٱرسٱد نوفۊس کۊمٱرٱ ڤولات آزربایجان موسٱلمۊنن. 85 دٱرسٱد نوفۊس کۊمٱرٱ ڤولات آزربایجان شیٱ و 15 دأرصأد باقی سونی ین.[۶]

زۊن جاڤٱنٱ ڤولات آزربایجان تورکی آزری ٱ. د لا زۊن تورکی آزری، زۊنا رۊسی، ٱرمنی، لزگی، کوردی، تالشی و تاتی ٱم د ای ڤولات هٱچایٱ مۊٱ. تورکی آزری د دیجا بٱرکونۊن زۊنی ها د زیربٱرجایا تورکی هارگٱ ٱفتۉنشین و یا تورکی اوغۊز. تورکی آزری، تورکی اٛستامبۊلی و تورکمنی هان د جٱرغٱ تورکی هارگٱ ٱفتۉنشین(اوغۊز).

ریشٱ نوم[ڤیرایشت]

چئنی کاٛ د نوم آزربایجان میا ای نوم د کٱلیمٱ آتروپات کاٛ یاٛ گئل نوم ساتراپیا گات پاتشایی هٱخامنشتی بیٱ گرتٱ بیٱ. ای کٱلیمٱ د کتۉ نٱزٱر کردٱ ٱڤستا اۊمائٱ و چنی کاٛ دیارٱ ای کٱلیمٱ یاٛ گئل کٱلمیٱ ریشٱ دار و دئمادارٱ. آتروپات د زۊن ایرانی دئمادار هومبٱراڤٱرٱ ڤا جایی کاٛ ڤا تٱش پٱر و پیم کاری بیٱ و یا جاگٱ تٱش نٱزٱر کردٱ. چئنی کاٛ ڤیرگار دۊنسمٱنیا یۊنانی چی اٛسترابو و دیۊدور سیسیلی گوتنٱ نوم یۊنانی ای راساگٱ آتروپاتکان بیٱ کاٛ اۊساٛ بیٱ ڤ آزرآبادگان و آزربایگان و ایساٛ بیٱ ڤ آزربایجان کاٛ نوم ایسنی آزربایجان د کٱلیمٱ آزرپایگان اۊمائٱ و اۊساٛ کاٛ ٱرٱڤیا د سٱدٱ هٱفتوم مالکٱنۊن اۊمانٱ د ڤولات آزرپایگان اۊسنی سی یٱ کاٛ د ٱرٱڤی کتۉیی هٱرفیا گ و پ ناریمۊ آزرپایگان بیٱ ڤ آزربایجان.

ڤولات شناسی[ڤیرایشت]

توپوگرافی کۊمٱرٱ ڤولات آزربایجان

کۊمٱرٱ ڤولات آزربایجان ها د هارگٱ رشنٱ کۊیا قفقاز و ڤارو گئلال ٱرٱس و لا دریا خزر. ساٛ گئل رشنٱ کۊیا قفقاز گپ د شومال، قفقاز کوچگ د ٱفتۉنشین، و کۊیا تالش کص ها د لا هارگث ای ڤولات، چارقئر ای ڤولات نث گرتنٱ. ای کۊیا د ڤٱرگرتٱ ۴۰ دٱرسٱد د جاگٱپی کۊمٱرٱ ڤولات آزربایجانن[۷] و تیغئشت کو بازاردۊزۊ (Bazardüzü) ڤا بلٱنگی ۴۴۶۶ متر بلٱنگتری جاگٱ نٱ د کۊیا ڤولات آزربایجان سی خوش گرتٱ. راساگٱیا مینجایی ڤولات آزربایجان کاٛ د ڤٱرگرتٱ جولگٱیا موغان و میل و بال اۉ دریا خزر فئرٱ د ریتراز دریا هارترٱ جۊری کاٛ د پاراٛیی د جایا د ریتراز دریا 27 متر هارترٱ. کۊمٱرٱ ڤولات آزربایجان د چارقئر ها د هۊشگی و ٱلڤٱت دریا خزر کاٛ ها د لا ٱفتۉزٱنۊن ای ڤولات یاٛ گئل دریاچٱ هی و ٱنازٱمٱرز اۉیی ڤولات آزربایجان د ای ڤولات نزیک ڤ 800 کیلۊمترٱ. شیڤٱ گیایی کۊمٱرٱ ڤولات آزربایجان فئرٱ غٱنیٱ و گیایا جۊر ڤا جۊری هان د ای ڤولات.

لئریا اسماعیلیه
کۊ مورو د قفقاز
کۊ بئش بارماق

مٱرزیا[ڤیرایشت]

 • ٱرمنستان: ۱۰۰۷کیلۊمتر  • ایران: ۷۶۵کیلۊمتر  • گورجستان:۴۸۰کیلۊمتر  • رۊسیٱ: ۳۹۰کیلۊمتر  • تورکیٱ: ۱۵ کیلۊمتر (د لا کۊمٱرٱ ڤولات خودسلادار نٱخجٱڤان)

اۉ هٱڤا[ڤیرایشت]

میۊنٱ بارشت سالۊنٱ د کۊمٱرٱ ڤولات آزربایجان
میۊنٱ گرما سرما سالۊنٱ د کۊمٱرٱ ڤولات آزربایجان

د دیجا اۉ هٱڤایی، کۊمٱرٱ ڤولات آزربایجان چٱن گئل اۉ هٱڤا جۊر ڤا جۊر دارٱ. جۊری کاٛ د مئن ۱۱ راساگٱ اۉ هٱڤایی ۹ جۊر راساگٱ اۉ هٱڤایی ها د ڤولات آزربایجان.[۸] گیرینج مینجا هٱڤا د راساگٱیا چٱمدار شومال و ٱفتۉنشین ڤولات آزربایجان تا ۶ سانتیگراد د زمسۊ و ۳۶ گیرینج سانتیگراد د تۉسۊ میرسٱ، جۊری کاٛ د راساگٱیا کوسار ٱفتۉنشین گرما سرما هٱڤا د زمسۊنیا تا ۹ گیرینج و ۱۲ گیرینج سانتیگراد د تۉسۊ میرسٱ. هارتری دئما د شٱر اوردۊباد تا ۳۳- گیرینج سانتیگراد و بالاتری گرما سرما د جولفا تا ۴۶ گیرینج سانتیگراد دیاری کردٱ.[۹] د کول شومال و ٱفتۉزٱنۊن ڤولات آزربایجان اۉ هٱڤا هۊشگ و کوساری دارٱ ڤٱلی ری ڤ ریش د راساگٱ هارگٱ ٱفتۉزٱنۊن اۉ هٱڤا نٱمدار و بیترٱ. راساگٱیا ٱفتۉنشین و شومالی و هارگٱ د ڤٱرگرتٱ قٱرٱباغ و شومال ٱفتۉزٱنۊن کۊمٱر ڤولات خودسلادار نٱخجٱڤان، نسار کۊیا قفقاز و راساگٱ لنکران-آستارا و کۊیا تالش فئرٱ نٱمدارن.

بٱرکونۊن ڤولاتی[ڤیرایشت]

کۊمٱرٱ ڤولات آزربایجان د ڤٱرگرتٱ ۵۹ زیربٱرجا، ۱۱ شأر و ۱ کۊمٱرٱ ڤولات خودسلادار ٱ. کۊمٱرٱ ڤولات خودسلادار نٱخجٱڤان ۷ گئل زیربٱرجا دارٱ و د کول ای ڤولات ۶۶ گئل زیربٱرجا دارٱ. اٛزافٱ د یٱ ڤولات آزربایجان ۱۰ گئل راساگٱ اومۊری دارٱ. هر راساگٱ اومۊری د ڤٱر گرتٱ چٱنتا زیربٱرجا ٱ. رساگٱیا اومۊری کۊمرٱ ڤولات آزربایجان ڤنۊنن:

  • آبشۊران
  • قوبا-خاچماز
  • داغلیق شیرڤان
  • شٱکی-زاکاتالا
  • گٱنجٱ-قازاخ
  • یۊخاری قاراباغ
  • کٱلبٱجٱر-لاچین
  • کۊرا
  • کۊرای مینجایی
  • لنکران-آستارا

شٱریا نازار[ڤیرایشت]

چوٙأ:شٱریا گٱپ کۊمرٱ ڤولات آزربایجان

ڤیرگار[ڤیرایشت]

کۊمٱرٱ ڤولات آزربایجان ڤیرگار فئرٱ دراز و نازاری دارٱ.

دئما ڤیرگار[ڤیرایشت]

دئماتری ایسجا بیئن بشر د کۊمٱرٱ ڤولات آزربایجان میرسٱ ڤ هزار هزار سال دئماتر. دیارجۊریا غار آزیخ د زیربٱرجا فوضولی چئنی دیاری میکٱ کاٛ آرنگیایی د زیشت بشر ڤا دئماتری ۳۵۰ تا ۴۰۰ هزار سال دئماتر د ای راساگٱ بیٱ.[۱۰] بٱرد نڤشتٱیا کشیاریا قٱبۊستان ٱم هان مال ۱۲ هزار سال دئماتر. د سٱدٱ نۏئوم دئما زارۊ سکایا د ای راساگٱ کاٛ ایساٛ ڤا نوم کۊمرٱ ڤولات آزربایجان نوم دیار بیٱ ایسجا بیئن. ڤا دئما ڤنۊ مادیا و اۊساٛ نئهاتر د مادیا، هٱخامٱنشتیا ڤا سردیڤۊنکاری کۊروش ای راساگٱ نٱ گرتن. د گات سولۊکیا گوماشتٱیا سولۊکی د ایچاٛ پاتشایی می کردن.[۱۱]

گات دئماتری[ڤیرایشت]

د گات سٱدٱ ٱڤٱل تا سئیوم زارۊیی رۊمیا ای راساگٱ نٱ گرتن و دش گوتن آلبانیا [۱۲] د ای گات بی کاٛ پاتشایی مٱسیی آلبانیا قفقاز دیاری کرد ڤٱلی ای سلسلٱ د سال ۲۵۲-۲۵۳ نئها زارۊ ڤ دٱس شاپۊر ٱڤٱل ساسانی ڤاجگۊ بی.[۱۳] د گات دئما زارۊ سی گرتن ای راساگٱ مینجا اٛمپراتۊری رۊمیا، پاتشایی ساسانی و پاتشایا ڤولات نشین درگرت و د گات فئرٱ درازی ای کٱشمٱکٱش نئها داشت .[۱۴]

گات اٛسلام[ڤیرایشت]

د گات ری دیاری اٛسلام سلسلٱ مٱسیی مئرانیا د آلبانیا قفقاز پاتشایی می کردن. ڤنۊ سی همیشٱ د لا تورکیا خزر د لا شومال و عرڤیا د لا هارگٱ د هال و بار سٱم ڤۊنن بیئن. عرڤیا موسلمۊ نئها د شکست دٱئن رۊمیا و ساسانیا چول کردن سی ڤولات آزربایئجان و نئها د شکست دٱئن مٱسییا ڤا سردیڤۊنکاری جوانشیر د سال ۶۶۷ زارۊیی بیئن ڤ پاتشایا ای راساگٱ.[۱۵]

شرڤانشاهیا[ڤیرایشت]

کاخ شرڤانشا د شٱر باکۊ

د آخریا سٱدٱ دویوم ٱفتۉیی شرڤانشاهیا بیئن ڤ پاتشا و دیڤوٙندار راساگە آذأربایئجان. ڤئنوٙ ڤا ئوٙمائن سألجوٙقیا ھأنی د تأخت شایی مأنئن، سی یە کئ ڤئنوٙ ڤئ سألجوٙقیا باج میدأن. ئی سئلسئلە تا گات ڤاجئگوٙ بییئنش د سال ۹۱۷ أفتویی (۹۴۵ مالکأنوٙن) ڤئ دأس شا تأماس یأکوم صأڤأڤی، پاتئشا ڤولات نئشین بأرجایایی د آذأربایئجان خوصوٙصأند راساگە شومال أفتونئشین ئی ڤولات بییئن.

غأزنأڤیا و سألجوٙقیا[ڤیرایشت]

د سأدە پأنجوم أفتویی غأزنأڤیا پارئ یی د بأرجایا راساگە آذأربایئجان نە گئرئتئن. نئھا غأزنأڤیا سألجوٙقیا نأم کئ یئ گئل حوکوٙمأت لون تورکی بییئن پاتئشا راساگە آذأربایئجان بییئن. ئی گات، گات نازارکاری نیسموٙن فارسی د راساگە آذأربایئجانە. نوم دیارتئری بئیت بأنیا ئی گات، نئظامی گأنجئ یی و خاقانی شئرئڤانی یئن.[۱۶]

چول کاری موغول و تئیموٙر[ڤیرایشت]

د سأدە یا سیزنە و چاردە زایئشتی ڤا چول کاری موغولیا و تاتاریا (تئیموٙر لأنگ) سئلسئلە یا ڤولات نئشین د بئین رأتئن. د سأدە پومزە زایئشتی خانات ڤولات نئشین زیر نأخیز سئلسئلە آق قوٙیوٙنئلوٙیا بییئن، ئی سئلسئلە یا تا گات پاتئشا بییئن شا ئسماعیل صأفأڤی بیشتئر بأرجایا أران، شئرئڤان و قأرە باغئ نە زیر نأخیز خوشوٙ داشتئن . أران و شئرئڤان (کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان) جوزئ أڤألی راساگە یایی بییئن کئ شا ئسماعیل أڤأل صأفأڤی ڤئنوٙ نە گئرئت. نئھا د جأن ڤیرگارمأن چالدوران ئی راساگە موڤأقأتی رأت زیر نأخیز تورکیا عوثمانی تا دأس آخئر یئ گئل ھأنی و نئھا ھأشتاد سال د گات (شا عأباس) ئیرانیا ئی راساگە نە د نۊ گئرئتئن.

ٱفشاریٱ و قاجاریٱ[ڤیرایشت]

د سأدە یا نئھاتئر کئ ئی راساگە زیر نأخیز حوکوٙمأت أفشاریە و نئھاتئر ئی ڤولاتجا کئ مینجا حوکوٙمأت قاجاریە بییە کئ دأس آخئر د سالیا ۱۱۹۳ و ۱۲۰۷ أفتویی نئھا د گولئستان و تورکأمانچای مینجا ئیران و روٙسیە د ڤولات ئیران جئگا بی و بی أندوم روٙسیە تئزاری.

زیر نأخیز بییئن آذأربایئجان ڤئ دأس تئزاریا[ڤیرایشت]

نئھا د بأسئن پئیموٙن گولئستان و تورکأمانچای مینجا ڤولاتیا ئیران و روٙسیە تئزاریا راساگە قأفقازئ نە گئرئتئن ڤألی ھأنی نوفوٙذ رأزئشتی و دینی ئیران و عوثمانی د راساگە قأفقاز بیشتئر د ڤولات روٙسیە بی. د ئی گات روٙسیا فئرە ڤا ئموٙری آذأربایئجان کاری ناشتئن ڤألی د گاتی کئ نأفت د ئی راساگە دیاری کئرد، ئموٙری راساگە آذأربایئجان فئرە پیشکئرد داشت و چئنی بی کئ خألک روٙس ثولثئ نوفوٙس شأر باکوٙ بییئن و أرمئنیام گئرینج جایا سیاسی و دیڤوٙنکاری نە سی خوشوٙ گئرئتئن و د کارگئرایی ڤئنو بی کئ چأن گئل شوٙرئشت د سال 1905 زایئشتی أنجوم گئرئت. د کارگئرایی جأن مینجا ئیران و ئمپئراتوٙر روٙسیە تئزاری راساگە آذأربایئجان رأت زیرنأخیز ڤولات روٙسیە تئزاری تا گات د یأک تئچئسئن شورأڤی ئی ڤولات زیر نأخیز روٙسیە بی.

ڤاجئگوٙ بییئن تئزاریا و خودصئلادار بییئن آذأربایئجان[ڤیرایشت]

د شوروٙ سأدە بیستوم ڤا صأنعأتی بییئن آذأربایئجان أفگار روٙشئن ڤیری د مینجا روٙشئن ڤیرا آذأربایئجان رأڤأندیاری بی د سال ۱۹۰۳ زایئشتی پارتی لا چأپی ھئمأت ڤا دال دأفاکاری د زوٙن و رأزئشت آذأری رأڤأندیاری بی. کوشتار شوٙشی کئ دئش سی ھئزار کأس أرمئنی قألتئ عام بییئن یئ گئل د روخ ڤأنیا نازار ئی گاتە.[۱۷][۱۸]

ئی حوکوٙمأت أڤألی حوموٙمأت کوٙمأرە ڤولات مینجا ڤولاتیا موسألموٙ بییە. کوٙشایئشت کوٙمأرە ڤولات مأردوم کیخا آذأربایئجان سی یأکاگئری ڤا ئیران ڤا چول کاری بئلشئڤیکیا ناخوش سأر أنجوم مأن و دأئ آخئر ئی ڤولات نۊ رأڤأندیار نئھا دۊ سال خودصئلادار بییئن بی ڤئ یئ گئل د ڤولاتیا زیر نأخیز کوٙمأرە ڤولاتیا شورأڤی .[۱۹]

د گات شورأڤی[ڤیرایشت]

د سال ۱۹۲۰ زایئشتی ڤا خوش سأر أنجوم بییئن بئلشئڤیکیا، کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان سی یئ گئل گات ۷۱ سالە تا یأنی تا سال ۱۹۹۲، ڤا نوم کوٙمأرە ڤولات سوٙسیالیستی آذأربایئجان شورأڤی یئ گئل د کوٙمأرە ڤولاتیا د ڤأرگئرئتە یأکاگئری کوٙمأرە ڤولاتیا شورأڤی بی.

د سال ۱۹۲۲ تا سال ۱۹۳۶، ئی ڤولات یئ گئل د زیربأرجایا، راساگە کوٙمأرە ڤولات سوٙسیالیستی ڤارف قأفقاز شورأڤی بی و چی ڤولاتیا گورجئستان و أرمئنئسوٙ دوچار گأپ کئلوٙنکاری د شأرنئشینی بی و ڤا پیشکئرد کئلوٙنکار ئموٙری و صأنعأتی ری ڤئ ری بی. بی. شأرنئشینی، آموختارکاری و روشت کومولأیأکی د ڤولات آذأربایئجان باعئث رأڤأندیاری ری ڤئ ری کاریا کومولأیأکی مینجا کألوٙن شأر باکوٙ، و راساگە یا دئما مأنە روٙستایی بی. د ئی کوٙمأرە ڤولات آموختارکاری ڤئ زوٙن آذأری بی و گیرینج داریا حوکوٙمأتی آذأربایئجانی بییئن ڤألی خوصوٙصأند د گات ئستالین (۱۹۲۸-۱۹۵۳زایئشتی) و سأردیڤوٙنکاری باقئروف د پارتی کومونیست آذأربایئجان، ئی کوٙمأرە ڤولات بیشتئر زیر نأخیر موسگو بی. نئھا د دونیا رأتئن ڤئ خودصئلاداری ئی ڤولات بیشتئر بی و سیاسأت کاریا ئی ڤولات فئرە پئشکئرد داشتئن. ئی سیاسأت کاریا د گات کأشمأکأش مینجا آذأریا و أرمئنیا قأرە باغ، د فئڤریە ۱۹۸۸، د مینجا جئپە خألک آذأربایئجان (ری ڤئ ری کاریا)، و ھأم کومونیستیا بییئن. د سالیا ۱۹۸۸ و ۱۹۹۰، جأنکاری ضئد أرمئنیا د سوٙمقائیت، و باکوٙ پیش ئوٙما و کارگئرایی ڤئ د سال ۱۹۹۰ حوکوٙمأت موسگوٙ د ری ڤئ ری کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان دأس ڤئ جأنیاری زە.[۲۰] د سال 1991 کئ گات جئگاکاری د ڤولاتیا شورأڤی بی کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجانأم سی خوش خودصئلادار بی و أبولفأرز ئیلچی بأگ بی ڤئ أڤئلی سأرکوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان.

سرکۊمٱرٱ ڤولاتیا[ڤیرایشت]

سرکۊمٱرٱ ڤولات ایسنی کۊمرٱ ڤولات آزربایجان
  1. موٙمە أمین رأسوٙلزادە: ڤئ پارتی موساڤات(ھومبأراڤأری) نە (کئ د سال ۱۳۲۹ رأڤأندیاری بی و د سال ۱۳۳۶ تا ۱۳۳۸ أفتویی د آذأربائجان حوکوٙمأتکاری بی) رأڤأندیاری کئرد.
  2. أیاز مأطلأبوف۱۹۹۱-۱۹۹۲
  3. أبولفأرز ئیلچی بأگ۱۹۹۲-۱۹۹۳
  4. حئیدأر عألیئف۱۹۹۳-۱۹۹۸، ۱۹۹۸-۲۰۰۳
  5. ئلھام ألئیف۲۰۰۳-۲۰۰۸، ۲۰۰۸-۲۰۱۳

ڤولات گٱردی[ڤیرایشت]

آذأربایئجان سی ڤولاتگأردی فئرە خأرج کئردە جوٙری کئ سال 2011 زائشتی د ئی ڤولات ڤا نوم سال ڤولاتگأردی آذأربایئجان د ئی ڤولات نوم دیار بییە و بیشتئر ڤولاتگأردیا ئی ڤولات ئیرانی، روٙسی، تورک، ئوستارالیایی، گورجی و أرمئنی و عأرأڤئن.

اومۊری[ڤیرایشت]

اومۊری ڤولات آذأربایئجان بیشتئر ھا ری پایە ڤئ دأر دأئن نأفت خوم.

خٱلک[ڤیرایشت]

جأدڤألئ جأرغە یا لونی کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان[۲۱][۲۲]
نوفوٙس کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان د پایە دأسە بأنی جأرغە یا لونی ۱۹۲۶–۲۰۰۹

جأرغأ لونی

آمار دولأتی ۱۹۲۶۱ آمار دولأتی ۱۹۳۹۲ آمار دولأتی ۱۹۵۹۳ آمار دولأتی ۱۹۷۰۴ آمار دولأتی ۱۹۷۹۵ آمار دولأتی ۱۹۸۹۶ آمار دولأتی ۱۹۹۹۶ آمار ۲۰۰۹[۲۳]
أنازە % أنازە % أنازە % أنازە % أنازە % أنازە % أنازە % أنازە %
آذأریا ۱٬۴۳۷٬۹۷۷ ۶۲٫۱ ۱٬۸۷۰٬۴۷۱ ۵۸٫۴ ۲٬۴۹۴٬۳۸۱ ۶۷٫۵ ۳٬۷۷۶٬۷۷۸ ۷۳٫۸ ۴٬۷۰۸٬۸۳۲ ۷۸٫۱ ۵٬۸۰۴٬۹۸۰ ۸۲٫۷ ۷٬۲۰۵٬۴۶۴ ۹۰٫۶ ۸٬۱۷۲٬۸۰۰ ۹۱٫۶
لئزگیا ۳۷٬۲۶۳ ۱٫۶ ۱۱۱٬۶۶۶ ۳٫۵ ۹۸٬۲۱۱ ۲٫۷ ۱۳۷٬۲۵۰ ۲٫۷ ۱۵۸٬۰۵۷ ۲٫۶ ۱۷۱٬۳۹۵ ۲٫۴ ۱۷۸٬۰۲۱ ۲٫۲ ۱۸۰٬۳۰۰ ۲٫۰۲
أرمئنیا ۲۸۲٬۰۰۴ ۱۲٫۲ ۳۸۸٬۰۲۵ ۱۲٫۱ ۴۴۲٬۰۸۹ ۱۲٫۰ ۴۸۳٬۵۲۰ ۹٫۴ ۴۷۵٬۴۸۶ ۷٫۹ ۳۹۰٬۵۰۵ ۵٫۶ ۱۲۰٬۷۴۵۸ ۱٫۵ ۱۲۰٬۳۰۰۸ ۱٫۳۵
روٙسیا ۲۲۰٬۵۴۵ ۹٫۵ ۵۲۸٬۳۱۸ ۱۶٫۵ ۵۰۱٬۲۸۲ ۱۳٫۶ ۵۱۰٬۰۵۹ ۱۰٫۰ ۴۷۵٬۲۵۵ ۷٫۹ ۳۹۲٬۳۰۴ ۵٫۶ ۱۴۱٬۶۸۷ ۱٫۸ ۱۱۹٬۳۰۰ ۱٫۳۵
تالئشیا ۷۷٬۳۲۳ ۳٫۳ ۸۷٬۵۱۰ ۲٫۷ ۸۵ ۰٫۰ ۲۱٬۱۶۹ ۰٫۳ ۷۶٬۸۴۱ ۱٫۰ ۱۱۲٬۰۰۰ ۱٫۲۶
آڤاریا ۱۹٬۱۰۴ ۰٫۸ ۱۵٬۷۴۰ ۰٫۵ ۱۷٬۲۵۴ ۰٫۵ ۳۰٬۷۳۵ ۰٫۶ ۳۵٬۹۹۱ ۰٫۶ ۴۴٬۰۷۲ ۰٫۶ ۵۰٬۸۷۱ ۰٫۶ ۴۹٬۸۰۰ ۰٫۵۶
تورکیا ۹۵ ۰٫۰ ۶۰۰ ۰٫۰ ۲۰۲ ۰٫۰ ۸٬۴۹۱ ۰٫۲ ۷٬۹۲۶ ۰٫۱ ۱۷٬۷۰۵ ۰٫۳ ۴۳٬۴۵۴ ۰٫۵ ۳۸٬۰۰۰ ۰٬۴۳
تاتاریا ۹٬۹۴۸ ۰٫۴ ۲۷٬۵۹۱ ۰٫۹ ۲۹٬۳۷۰ ۰٫۸ ۳۱٬۳۵۳ ۰٫۶ ۳۱٬۲۰۴ ۰٫۵ ۲۸٬۰۱۹ ۰٫۴ ۳۰٬۰۱۱ ۰٫۴ ۲۵٬۹۰۰ ۰٬۲۹
تاتیا قأفقاز ۲۸٬۴۴۳ ۱٫۲ ۲٬۲۸۹ ۰٫۱ ۵٬۸۸۷ ۰٫۲ ۷٬۷۶۹ ۰٫۲ ۸٬۸۴۸ ۰٫۱ ۱۰٬۲۳۹ ۰٫۱ ۱۰٬۹۲۲ ۰٫۱ ۲۵٬۲۰۰ ۰٫۲۸
ئوٙکراینیا ۱۸٬۲۴۱ ۰٫۸ ۲۳٬۶۴۳ ۰٫۷ ۲۵٬۷۷۸ ۰٫۷ ۲۹٬۱۶۰ ۰٫۶ ۲۶٬۴۰۲ ۰٫۴ ۳۲٬۳۴۵ ۰٫۵ ۲۸٬۹۸۴ ۰٫۴ ۲۱٬۵۰۰ ۰٬۲۴
ساخوٙریا ۱۵٬۵۵۲ ۰٫۷ ۶٬۴۶۴ ۰٫۲ ۲٬۸۷۶ ۰٫۱ ۶٬۲۰۸ ۰٫۱ ۸٬۵۴۶ ۰٫۱ ۱۳٬۳۱۸ ۰٫۲ ۱۵٬۸۷۷ ۰٫۲ ۱۲٬۳۰۰ ۰٫۱۴
ئوٙدیا ۲٬۴۴۵ ۰٫۱ ۳٬۲۰۲ ۰٫۱ ۵٬۴۹۲ ۰٫۱ ۵٬۸۴۱ ۰٫۱ ۶٬۱۲۵ ۰٫۱ ۴٬۱۵۲ ۰٫۱ ۳٬۸۰۰ ۰٫۰۴
گورجیا ۹٬۵۰۰ ۰٫۴ ۱۰٬۱۹۶ ۰٫۳ ۹٬۵۲۶ ۰٫۳ ۱۳٬۵۹۵ ۰٫۳ ۱۱٬۴۱۲ ۰٫۲ ۱۴٬۱۹۷ ۰٫۲ ۱۴٬۸۷۷ ۰٫۲ ۹٬۹۰۰ ۰٫۱۱
جیدیا ۲۰٬۵۷۸ ۰٫۹ ۴۱٬۲۴۵ ۱٫۳ ۴۰٬۱۹۸ ۱٫۱ ۴۸٬۶۵۲ ۱٫۰ ۳۵٬۴۸۷ ۰٫۶ ۳۰٬۷۹۲ ۰٫۴ ۸٬۹۱۶ ۰٫۱ ۹٬۱۰۰ ۰٫۱
کوردیا ۴۱٬۱۹۳۷ ۱٫۸ ۶٬۰۰۵ ۰٫۲ ۱٬۴۸۷ ۰٫۰ ۵٬۴۸۸ ۰٫۱ ۵٬۶۷۶ ۰٫۱ ۱۲٬۲۲۶ ۰٫۲ ۱۳٬۰۷۵ ۰٫۲ ۶٬۱۰۰ ۰٫۰۷
لونیا ھأنی ۹۴٬۳۶۰ ۴٫۱ ۸۵٬۳۸۷ ۲٫۷ ۲۵٬۸۸۹ ۰٫۷ ۲۲٬۵۳۱ ۰٫۴ ۳۱٬۵۵۲ ۰٫۵ ۳۱٬۷۸۷ ۰٫۵ ۹٬۵۴۱ ۰٫۱ ۹٬۵۰۰ ۰٫۱۱
سأرئیأک ۲٬۳۱۴٬۵۷۱ ۳٬۲۰۵٬۱۵۰ ۳٬۶۹۷٬۷۱۷ ۵٬۱۱۷٬۰۸۱ ۶٬۰۲۶٬۵۱۵ ۷٬۰۲۱٬۱۷۸ ۷٬۹۵۳٬۴۳۸ ۸٬۹۲۲٬۴۰۰
۱ Source:[۱]. ۲ Source:[۲]. ۳ Source:[۳]. ۴ Source:[۴]. ۵ Source:[۵]. ۶ Source:[۶]. ۷ ھأمە کوردیا د ڤولات کوٙمأرە ڤولات کوردئستان سۊر دئمایی، ھان د مینجا ڤولاتیا أرمأنئستان و قأرە باغ. د آخئریا دأە ۱۹۳۰ سیاستأکاریا شورأڤی بیشتئر نوفوٙس کورد آذأربایئجان نە مال د بار کئردئن سی ڤولات قأزاقئستان۸ھأمە أرمئنیا د دأە ۱۹۹۰ ھان د قأرە باغ.
جأرغە یا لونی د کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان (دادە یا ساموٙنجا سیا)[۲۴]
دأرصأد
آذأریا
  
۹۰٫۶٪
لونیا داغئستانی
  
۲٫۲٪
روٙسیا
  
۱٫۸٪
أرمئنیا
  
۱٫۵٪
لونیا ھأنی
  
۳٫۵٪

عأسگدوٙنی[ڤیرایشت]


سرچشمٱ[ڤیرایشت]

  1. Azerbaijan International Monetary Fund
  2. E. Cornell, Svante (2006). The Politicization of Islam in Azerbaijan. Silk Road Paper. pp. 124, 222, 229, 269–270.
  3. http://books.google.com/books?id=FfRYRwAACAAJ&dq=Russia+and+Iran+in+the+great+game:+travelogues+and+orientalism
  4. http://www.un.org/russian/documen/scresol/res1993/res853.htm
  5. CIA - The World Factbook - Azerbaijan
  6. http://files.preslib.az/projects/remz/pdf_en/atr_din.pdf
  7. Azerbaijan:Biodiversity
  8. Azhydromet.com - de beste bron van informatie over az hydro met
  9. Azhydromet.com - de beste bron van informatie over az hydro met
  10. Jawbones and Dragon Legends: Azerbaijan's Prehistoric Azikh Cave by Dr. Arif Mustafayev
  11. https://archive.is/20121212005248/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+az0014)
  12. https://archive.is/20121213090426/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query2/r?frd/cstdy:@field(DOCID+az0015)
  13. http://www.iranicaonline.org/newsite/articles/v1f8/v1f8a022.html Encyclopædia Iranica
  14. http://www.caucasianhistory.org/eng Caucasian Albania
  15. Cyril Toumanoff. Review of C. J. F. Dowsett's «The History of Caucasian Albanians by Movsēs Dasxuranci» , Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 25, No. 1/3. (1962), p. 366
  16. http://books.google.com/books?id=-eMcn6Ik1v0C&pg=PA7&sig=njHz1tUfPk-uqSpdUzHIbL99wvg#v=onepage&q=&f=false
  17. Giovanni Guaita (2001). "Armenia between the Bolshevik hammer and Kemalist anvil". 1700 Years of Faithfulness: History of Armenia and its Churches. Moscow: FAM. ISBN 5-89831-013-4. "In March 1920 a terrible pogrom took place in Shushi, organized by Azerbaijanis with the support of Turkish forces. Azerbaijani and Soviet authorities during the decades will deny and try to hush up the mass killings of about 30000 Armenians"
  18. Russian analysts Igor Babanov and Konstantin Voevodsky write that "On March, 1920, during the occupation of Shusha town, 30 thousand Armenians were massacred". / Игорь Бабанов, Константин Воеводский, Карабахский кризис, Санкт-Петербург, 1992
  19. https://archive.is/20121212013641/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query2/r?frd/cstdy:@field(DOCID+az0019)
  20. http://www.cgie.org.ir/shavadn.asp?id=391&avaid=2276
  21. Statistical Yearbook of Azerbaijan 2006, State Statistical Committee, Baku, table 2.6, p. 69
  22. The Population of Azerbaijan
  23. Censuses of Republic of Azerbaijan 1979, 1989, 1999, 2009
  24. ساموٙنجا سیا - کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان
  25. 6.3 The Bibi-Heybat Mosque: When Legends Shape Reality

چوٙأ:سامۊنجا ٱمنیٱت و هومیاری اورۊپا چوٙأ:ڤولاتیا خودصئلادار ھوم نأفع چوٙأ:جأڤە گأشتئن