کۈمرأ ڤولات آزربایجان

د ڤیکیپئدیا، دوٙنئسمأنامه آزاد
پئرئستئن د: ناڤجوٙری, پئی جوٙری
کۈمرأ ڤولات آزربایجان
Azərbaycan Respublikası
سوروٙ زایارە یی

پاتأخت
(و گأپتئری شأر)
باکوٙ
40°25′ شومالی 49°50′ أفتوزأنوٙن / 40.417° شومالی 49.833° أفتوزأنوٙن / 40.417; 49.833
زوٙنا(ا) جاڤأنە تورکی آذأربایئجانی
دولأت کوٙمأرە ڤولات
 -  سأرکوٙمأرؤ ئلھام عألی یئف
 -  یاریکار سأکوٙمأرە آرتوٙر راسی زادە
 -  رئیس پارلئمان
قوڤە موقأنأنە پارلئمان
جاگأپی
 -  کومئلوٙس ۸۶٬۶۰۰ کئلومئتر چارگوٙش 
۳۳٬۴۳۶ مایل چارگوٙش 
 -  دأرصأد ئویا ۱٫۶
نوفوٙس
 -  2007 نئهابینی ۸٬۹۹۷٬۴۰۰ 
تولیت ناخالئص مینجاڤولاتی (PPP) 2015 نئهابینی
 -  کومئلوٙس ۶۵٬۵۲۳ تریلیارد دولار (۸۸ام)
 -  تولیت سأروٙنە 12,331 
جادیارکون گأپ کئلوٙن کاری آئم (2013) 0.716 
یأکا پیل مئنات (AZN)
راساگە گاتی EET
لا راننه یی راست
ISO 3166 code AZ
پوٙشگئر ئینتئرنئتی AZ
رازینه تیلیفوٙن ۹۹۴

کۈمرأ ڤولات آزربایجان (ڤئ تورکی آذأری: Azərbaycan Respublikası) گأپتئری ڤولات قأفقازە کئ ھاد گوڤاردأگا ئوروٙپا و آسیا ھارگە أفتونئشین و لا دأریا خأزأر . پاتأخت ڤولات آذأربایئجان شأر باکوٙە.

ڤولاتیا ايران کإ ھا د ھارگە، أرمأنئستان و تورکیە کئ ھان د أفتونئشین، گورجئستان کئ ھا د شومال أفتونئشین و روٙسیە کئ ھا د شومال آذأربایئجان ھومسایا ئی ڤولاتئن. ھأمچئنی ئی ڤولات ڤا ڤولاتیا تورکأمأنئستان و قأزاقئستان د لا بال ئویی دأریا خأزأز مأرز ئویی دارە. نوفوٙس ئی ڤولات د سال ۲۰۱۲ نئزیک د ۹٫۱۲۵ مئلیوٙن کأس بییە. تولیت ناخالئص مینجاڤولاتی د ڤولات آذأربایئجان د ھأموٙ سال ھومبأراڤأر بییە ڤا ۷۲ میلیارد دولار(د پایە أرزایئشت نومدار) کئ بیشتئر د ۹۷ میلیارد دولار (ڤئ د پایە آز خأریئن) بییە. [۱] رأزئشت ڤولات آذأربایئجان فئرە دئمادار و ڤیرگارمأنە و ئی ڤولات أڤألی ڤولاتیە کئ ڤا یە کئ دوبیشتأر د نوفوٙسئش موسألموٙ ھین دئش ئوپئرا و تیارت ئوٙماە.[۲] کوٙمأرە ڤولات مأردوم کیخا آذأربایئجان کئ د سال ۱۹۱۸ رأڤأندیاری بی، د سال ۱۹۲۰ زایئشتی زیرنأخیز کوٙمأرە ڤولاتیا یأکاگئرئتە شورأڤی بی.[۳] آذأربایئجا د سال ۱۹۹۱ زایئشتی د نۊ خودصئلادار بی. یئ گوری نئھا د خودصئلادار بییئنش، د روخ ڤأن جأن قأرە باغ کوسار، ھومساش أرمأنئستان راساگە قأرە باغ کوسار، و راساگە یا چارقئر ڤئنە و راساگە یا مینجا ڤئ چی کئرکی، یوٙخاری ئسکیپارا، بأرخوردارلی و سوفوٙلوٙ نە سی خوش گئرئت. کوٙمأرە ڤولات قأرە باغ د راساگە قأرە باغ رأڤأندیاری بی و تا ئیسئ أم ھیش ڤألی ھیچ ڤولاتی ڤئنە چی یئ گئل ڤولات خودصئلادار نأشناختە و ڤئ شیڤە دوٙژوٙرە ئیسئ أم یئ گئل د زیربأرجایا ڤولات آذأربایئجانە أر چی ڤئ شیڤە دوفاکتو نئھا د جأن یئ گئل ڤولات خودصئلادار بییە.[۴] کوٙمأرە ڤولات خودصئلادار نأخجأڤان کئ یئ گئل د زیربأرجایا جئگا بییە و جئگا مأنە د ولات أصلی کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجانە و ھأمچئنی آستوٙن خودصئلادار قأرە باغ کوسار أندومیا فئدئرال کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجانئن. راساگە قأرە باغ و ھأف گئل زیربأرجا چارقئرئش کئ ھان د لا ھارگە أفتونئشین کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان د کارگئرایی روخ ڤأن جأن قأرە باغ رأتئنە زیرنأخیز نیروٙیا أرمأنئستان.[۵]

جوٙر حوکوٙمأت کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان، کوٙمأرە ڤولات پارلئمانی چأن پارتی ڤا یئ گئل مأجلئس قانوٙن نیائنە، ئی کوٙمأرە ڤولات سئکولارە کئ د سال ۲۰۰۱ أندوم لیر ھومفئکری ئوروٙپا بییە.

دین و زوٙن[ڤیرایئشت]

چوٙأ:کوچئک کألیمە الله کئ ڤئ شیڤە یئ گئل بیلزە تأش نشوٙ زایارە یی آذأربایئجان نئشوٙ دیارکونئ ریشە یا زأرتوشتی و ئسلامی ئی ڤولاتە

95 دأرصأد نوفوٙس کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان موسألموٙنئن. 85 دأرصأد نوفوٙس کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان شیە و 15 دأرصأد باقی سونی یئن.[۶]

زوٙن جاڤأنە ڤولات آذأربایئجان تورکی آذأری ە. د لا زوٙن تورکی آذأری، زوٙنا روٙسی، أرمئنی، لئزگی، کوردی، تالئشی و تاتی أم د ئی ڤولات ھأچایە موٙە. تورکی آذأری د دیجا بأرکونوٙن زوٙنی ھا د زیربأرجا تورکی ھارگە افتونئشین و یا تورکی ئوٙغوٙزە. تورکی آذأری، تورکی ئستامبولی و تورکأمأنی ھاند جأرغە تورکی ھارگە أفتونئشین (ئوٙغوٙز).

ریشە نوم[ڤیرایئشت]

چئنی کئ د نوم آذأربایئجان میا ئی نوم د کألیمە آتروپات کئ یئ گئل نوم ساتراپیا گات پاتئشایی ھأخامأنئشی بییە گئرئتە بییە. ئی کألیمە د کئتۉ نأظئرکئردە أڤئستا ئوٙماە و چئنی کئ دیارە ئی کألیمە یئ گئل کألیمە ریشە دار و دئمادارە. آتروپات د زوٙن ئیرانی دئمادار ھومبأراڤأرە ڤا جایی کئ ڤا تأش پأر و پیم کاری بییە و یا جاگە تأش نأظأرکئردە. چئنی کئ ڤیرگاردوٙنئسمأنیا یوٙنانی چی ئستئرابو و دیوٙدور سیسیلی گوتئنە نوم یوٙنانی ئی راساگە آتروپاتکان بییە کئ ئوٙسئ بییە ڤئ آدأزآبادگان و آذأربایئگان و ئیسئ بییە ڤئ آذأربایئجان کئ نوم ئیسئنی آذأربایئجان د کألیمە آذأرپایئگان گئرئتئ بییە و ئوٙسئ کئ عأرأڤیا د سأدە ھأفتوم مالکأنوٙن ئوٙمانە ڤئ ڤولات آذأرپایئگان ئوٙسئنی سی یە کئ د عأرأڤی کئتۉیی ئیما حأرفیا گ و پ ناریم آذأرپایئگان بییە ڤئ آذأربایئجان.

ڤولات شئناسی[ڤیرایئشت]

توپوگئرافی کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان

کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان ھا د ھارگە رئشنە کوٙیا قأفقاز و ڤارو گئلال أرأس و لا دأریا خأزار. سئ گئل رئشنە کوٙ قأفقاز گأپ د شومال، قأفقاز کوچئگ د أفتونئشین، و کوٙیا تالئش کئ ھا د لا ھارگە ئی ڤولات، چارقئر ئی ڤولاتئ نە گئرئتئنە. ئی کوٙیا د ڤأرگئرئتە ۴۰ دأرصأد د جاگأپی کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجانئن[۷] و تیغئشت کو بازاردوٙزوٙ (Bazardüzü) ڤا بئلأنگی ۴۴۶۶ مئتر بئلأنگتئری جاگە د کوٙیا آذأربایئجانە. راساگە یا مینجایی ڤولات آذأربایئجان کئ د ڤأر گئرئتە جولگە یا موغان و میل و بال ئو دأریا خأزأرە فئرە د ریتئراز دأریا ھارتئرە جوٙری کئ د پارئ یی د جایا د ریتئراز دأریا 27 مئتر ھارتئرە. کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان د چارقئر ھا د ھۊشگی و ألڤأت دأریا خأزار کئ ھا د لا أفتوزأنوٙن ئی ڤولات یئ گئل دأریاچئ أ و أنازە مأرز ئویی ڤولات آذأربائجان ڤا ئی دأریا نئزیک ڤئ 800 کئلومئترە. شیڤە گیایی کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان فئرە غأنیە و گیایا جوٙر ڤا جوٙری ھان د ئی ڤولات.

لئریا ئسماعیلیە
کو مورو د قأفقاز
کو بئش بارماق

مأرزیا[ڤیرایئشت]

 • أرمأنئستان: ۱۰۰۷کئلومئتر  • ئیران: ۷۶۵کئلومئتر  • گورجئستان:۴۸۰کئلومئتر  • روٙسیە: ۳۹۰کئلومئتر  • تورکیە: ۱۵ کئلومئتر (د لا کوٙمأرە ڤولات خودصئلادار نأخجأڤان)

ئو ھأڤا[ڤیرایئشت]

میوٙنە بارئشت سالوٙنە د کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان
میوٙنە گأرما سأرما سالوٙنە د کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان

د دیجا ئو ھأڤایی، کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان چأن گئل ئو ھأڤا جوٙر ڤا جوٙر دارە. جوٙری کس د مینئ ۱۱ راساگە ئو و ھأڤایی ۹ جوٙر راساگە ئو ھأڤایی ھا د ڤولات آذأربایئجان.[۸] گیرینج مینجا ھأڤا د راساگە یا چأمدار شومال و أفتونئشین ڤولات آذأربایئجان تا ۶ سانتیگئراد د زئمئسوٙ و ۳۶ گیرینج سانتیگئراد د تۉسوٙ میرئسە، جوٙری کئ د راساگە یا کوسار أفتونئشین گأرما سأرما ھأڤا د زئمئسوٙنیا تا ۹ گیرینج و ۱۲ گیرینج سانتیگئراد د تۉسوٙ میرئسە. ھارتئری دئما د شأر ئوردوٙباد تا ۳۳- گیرینج سانتیگئراد و بالاتئری گأرما سأرما د جولفا تا ۴۶ گیرینج سانتیگئراد ثأبت بییە.[۹] د کول شومال و أفتوزأنوٙن ڤولات آذأربایئجا ئو ھأڤا ھۊشگ و کوساری دارە ڤألی ری ڤئ ریش د راساگە ھارگە أفتوزأنوٙن ئو ھأڤا نأمدار و بیتأرە. راساگە یا أفتونئشین و شومالی و ھارگە د ڤأر گئرئتە قأرە باغ و شومال أفتوزأنوٙن کوٙمأرە ڤولات خودصئلادار نأخجأڤان، نئثار کوٙیا قأفقاز و راساگە لأنکأران-آستارا و کوٙیا تالئش فئرە نأمدارئن.

بأرکونوٙن ڤولاتی[ڤیرایئشت]

کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان د ڤأرگئرئتە ۵۹ زیربأرجا، ۱۱ شأر و ۱ کوٙمأرە ڤولات خودصئلادارە. کوٙمأرە ڤولات خودصئلادار نأخجأڤان ۷ گئل زیربأرجا دارە و د کول ئی ڤولات ۶۶ گئل زیربأرجا دارە. ئضافە د یە ڤولات آذأربایئجان ۱۰ گئل راساگە ئموری دارە. ھأر راساگە ئموری د ڤأر گئرئتە چأنتا زیربأرجاە. رساگە یا ئموری کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان ڤئنوٙنئن:

  • آبشوٙران
  • قوبا-خاچماز
  • داغلیق شیرڤان
  • شأکی-زاکاتالا
  • گأنجە-قازاخ
  • یوٙخاری قاراباغ
  • کألبأجأر-لاچین
  • کوٙرا
  • کوٙرای مینجایی
  • لأنکران-آستارا

شأریا نازار[ڤیرایئشت]

رأگ نوم شأر نوفوٙس رأگ نوم شأر نوفوٙس

باکوٙ
باکوٙ


گأنجە

۱ باکوٙ (Bakı) ۱٬۹۱۷٬۰۰۰ ۱۱ خان کأندی (Xankəndi) ۵۵٬۲۸۲
۲ گأنجە (Gəncə) ۳۲۳٬۷۶۰ ۱۲ لأنکأران (Lənkəran) ۵۰٬۵۳۴
۳ سوٙمقائیت (Sumqayıt) ۲۸۲٬۲۸۰ ۱۳ رأسوٙل زادە (Rəsulzadə) ۴۸٬۷۱۶
۴ مینگە چئڤیر (Mingəçevir) ۱۰۰٬۷۷۸ ۱۴ بیلە جئری (Biləcəri) ۴۵٬۶۷۸
۵ قاراچوٙخور(Qaraçuxur) ۷۸٬۷۳۰ ۱۵ موشتاغا(Maştağa) ۴۲٬۶۳۵
۶ شیرڤان (Şirvan) ۷۶٬۶۴۸ ۱۶ آغدام (Ağdam) ۴۲٬۵۸۷
۷ نأخجأڤان (Naxçıvan) ۷۵٬۹۷۲ ۱۷ بأردە (Bərdə) ۴۰٬۷۴۱
۸ باکیخانوف(Bakıxanov) ۷۱٬۸۳۶ ۱۸ خاچماز (Xaçmaz) ۴۰٬۳۹۱
۹ شأکی (Şəki) ۶۵٬۶۱۶ ۱۹ جألیل آباد (Cəlilabad) ۳۹٬۹۷۴
۱۰ یوٙلاخ (Yevlax) ۵۷٬۴۴۹ ۲۰ ھوٙسان(Hövsan) ۳۸٬۶۷۵
توٙضی: نوفوٙس شأریا د پایە آمار سال ۲۰۰۹ زایئشتیە












ڤیرگار[ڤیرایئشت]

کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان ڤیرگار فئرە دئراز و نازاری دارە.

دئما ڤیرگار[ڤیرایئشت]

دئماتئری ئیسجا بییئن بأشأر د کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان می رئسە ڤئ ھئزار ھئزار سال دئماتئر. نئھاجوٙریا غار آزیخ د زیربأرجا فوٙضوٙلی چئنی دیاری میکە کئ آرئنگیایی د زئشت بأشأر ڤا دئماتئری ۳۵۰ تا ۴۰۰ ھئزار سال دئماتئر د ئی راساگە بییە.[۱۰] بأرد کأنە یا کئشیاریا قأبوٙستان أم ھان مال ۱۲ ھئزار سال دئماتئر. د سأدە نوئوم دئما زایئشت سئکایا د ئی راساگە کئ ئیسئنی ڤا نوم کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان نوم دیار بییە ئیسجا بییئن. ڤا دئما ڤئنو مادیا و ئوٙسئ نئھاتئر د مادیا، ھأخامأنئشتیا ڤا سأردیڤوٙنکاری کوٙروش ئی راساگە نە گئرئتئن. د گات سولوٙکیا گوماشتە یا سولوٙکی د ئیچئ پاتئشایی می کئردئن.[۱۱]

گات دئماتئری[ڤیرایئشت]

د گات سأدە أڤأل تا سئیوم زایئشتی روٙمیا ئی راساگە نە گئرئتئن و ڤئش گوتئن آلبانیا [۱۲] د ئی گات بی کئ پاتئشایی مأسیی آلبانیا قأفقاز دیاری کئرد ڤألی ئی سئلسئلە د سال ۲۵۲-۲۵۳ نئھا زایئشت ڤئ دأس شاپوٙر أڤأل ساسانی ڤاجئگوٙ بی.[۱۳] د گات دئما زایئشت سی گئرئتئن ئی راساگە مینجا ئمپئراتوٙری روٙمیا، پاتئشایی ساسانی و پاتئشایا ڤولات نئشین دأرگئرئت و د گات فئرە دئرازی ئی کأشمأکأش نئھا داشت .[۱۴]

گات ئسلام[ڤیرایئشت]

د گات ری دیاری ئسلام سئلسئلە مأسیی مئرانیا د آلبانیا قأفقاز پاتئشایی می کئردئن. ڤئنوٙ سی ھأمیشە د لا تورکیا خأزأز د لا شومال و عأرأڤیا د لا ھارگە د حال و بار سأم ڤأنئن بییئن. عأرڤیا موسألموٙ نئھا د شئکئس دأئن روٙمیا و ساسانیا چول کئردئن سی ڤولات آذأربایئجان و نئھا د شئکئس دأئن مأسییا ڤئ سأردیڤوٙنکاری جئڤوٙشیر د سال ۶۶۷ زایئشتی بییئن ڤئ پاتئشایا ئی راساگە.[۱۵]

شئرڤانشایا[ڤیرایئشت]

کاخ شئرڤانشای د شأر باکوٙ

د آخئریا سأدە دویوم أفتویی شئرڤانشایا بییئن پاتئشا و دیڤوٙندار راساگە آذأربایئجان. ڤئنوٙ ڤا ئوٙمائن سألجوٙقیا ھأنی د تأخت شایی مأنئن، سی یە کئ ڤئنوٙ ڤئ سألجوٙقیا باج میدأن. ئی سئلسئلە تا گات ڤاجئگوٙ بییئنش د سال ۹۱۷ أفتویی (۹۴۵ مالکأنوٙن) ڤئ دأس شا تأماس یأکوم صأڤأڤی، پاتئشا ڤولات نئشین بأرجایایی د آذأربایئجان خوصوٙصأند راساگە شومال أفتونئشین ئی ڤولات بییئن.

غأزنأڤیا و سألجوٙقیا[ڤیرایئشت]

د سأدە پأنجوم أفتویی غأزنأڤیا پارئ یی د بأرجایا راساگە آذأربایئجان نە گئرئتئن. نئھا غأزنأڤیا سألجوٙقیا نأم کئ یئ گئل حوکوٙمأت لون تورکی بییئن پاتئشا راساگە آذأربایئجان بییئن. ئی گات، گات نازارکاری نیسموٙن فارسی د راساگە آذأربایئجانە. نوم دیارتئری بئیت بأنیا ئی گات، نئظامی گأنجئ یی و خاقانی شئرئڤانی یئن.[۱۶]

چول کاری موغول و تئیموٙر[ڤیرایئشت]

د سأدە یا سیزنە و چاردە زایئشتی ڤا چول کاری موغولیا و تاتاریا (تئیموٙر لأنگ) سئلسئلە یا ڤولات نئشین د بئین رأتئن. د سأدە پومزە زایئشتی خانات ڤولات نئشین زیر نأخیز سئلسئلە آق قوٙیوٙنئلوٙیا بییئن، ئی سئلسئلە یا تا گات پاتئشا بییئن شا ئسماعیل صأفأڤی بیشتئر بأرجایا أران، شئرئڤان و قأرە باغئ نە زیر نأخیز خوشوٙ داشتئن . أران و شئرئڤان (کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان) جوزئ أڤألی راساگە یایی بییئن کئ شا ئسماعیل أڤأل صأفأڤی ڤئنوٙ نە گئرئت. نئھا د جأن ڤیرگارمأن چالدوران ئی راساگە موڤأقأتی رأت زیر نأخیز تورکیا عوثمانی تا دأس آخئر یئ گئل ھأنی و نئھا ھأشتاد سال د گات (شا عأباس) ئیرانیا ئی راساگە نە د نۊ گئرئتئن.

أفشاریە و قاجاریە[ڤیرایئشت]

د سأدە یا نئھاتئر کئ ئی راساگە زیر نأخیز حوکوٙمأت أفشاریە و نئھاتئر ئی ڤولاتجا کئ مینجا حوکوٙمأت قاجاریە بییە کئ دأس آخئر د سالیا ۱۱۹۳ و ۱۲۰۷ أفتویی نئھا د گولئستان و تورکأمانچای مینجا ئیران و روٙسیە د ڤولات ئیران جئگا بی و بی أندوم روٙسیە تئزاری.

زیر نأخیز بییئن آذأربایئجان ڤئ دأس تئزاریا[ڤیرایئشت]

نئھا د بأسئن پئیموٙن گولئستان و تورکأمانچای مینجا ڤولاتیا ئیران و روٙسیە تئزاریا راساگە قأفقازئ نە گئرئتئن ڤألی ھأنی نوفوٙذ رأزئشتی و دینی ئیران و عوثمانی د راساگە قأفقاز بیشتئر د ڤولات روٙسیە بی. د ئی گات روٙسیا فئرە ڤا ئموٙری آذأربایئجان کاری ناشتئن ڤألی د گاتی کئ نأفت د ئی راساگە دیاری کئرد، ئموٙری راساگە آذأربایئجان فئرە پیشکئرد داشت و چئنی بی کئ خألک روٙس ثولثئ نوفوٙس شأر باکوٙ بییئن و أرمئنیام گئرینج جایا سیاسی و دیڤوٙنکاری نە سی خوشوٙ گئرئتئن و د کارگئرایی ڤئنو بی کئ چأن گئل شوٙرئشت د سال 1905 زایئشتی أنجوم گئرئت. د کارگئرایی جأن مینجا ئیران و ئمپئراتوٙر روٙسیە تئزاری راساگە آذأربایئجان رأت زیرنأخیز ڤولات روٙسیە تئزاری تا گات د یأک تئچئسئن شورأڤی ئی ڤولات زیر نأخیز روٙسیە بی.

ڤاجئگوٙ بییئن تئزاریا و خودصئلادار بییئن آذأربایئجان[ڤیرایئشت]

د شوروٙ سأدە بیستوم ڤا صأنعأتی بییئن آذأربایئجان أفگار روٙشئن ڤیری د مینجا روٙشئن ڤیرا آذأربایئجان رأڤأندیاری بی د سال ۱۹۰۳ زایئشتی پارتی لا چأپی ھئمأت ڤا دال دأفاکاری د زوٙن و رأزئشت آذأری رأڤأندیاری بی. کوشتار شوٙشی کئ دئش سی ھئزار کأس أرمئنی قألتئ عام بییئن یئ گئل د روخ ڤأنیا نازار ئی گاتە.[۱۷][۱۸]

ئی حوکوٙمأت أڤألی حوموٙمأت کوٙمأرە ڤولات مینجا ڤولاتیا موسألموٙ بییە. کوٙشایئشت کوٙمأرە ڤولات مأردوم کیخا آذأربایئجان سی یأکاگئری ڤا ئیران ڤا چول کاری بئلشئڤیکیا ناخوش سأر أنجوم مأن و دأئ آخئر ئی ڤولات نۊ رأڤأندیار نئھا دۊ سال خودصئلادار بییئن بی ڤئ یئ گئل د ڤولاتیا زیر نأخیز کوٙمأرە ڤولاتیا شورأڤی .[۱۹]

د گات شورأڤی[ڤیرایئشت]

د سال ۱۹۲۰ زایئشتی ڤا خوش سأر أنجوم بییئن بئلشئڤیکیا، کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان سی یئ گئل گات ۷۱ سالە تا یأنی تا سال ۱۹۹۲، ڤا نوم کوٙمأرە ڤولات سوٙسیالیستی آذأربایئجان شورأڤی یئ گئل د کوٙمأرە ڤولاتیا د ڤأرگئرئتە یأکاگئری کوٙمأرە ڤولاتیا شورأڤی بی.

د سال ۱۹۲۲ تا سال ۱۹۳۶، ئی ڤولات یئ گئل د زیربأرجایا، راساگە کوٙمأرە ڤولات سوٙسیالیستی ڤارف قأفقاز شورأڤی بی و چی ڤولاتیا گورجئستان و أرمئنئسوٙ دوچار گأپ کئلوٙنکاری د شأرنئشینی بی و ڤا پیشکئرد کئلوٙنکار ئموٙری و صأنعأتی ری ڤئ ری بی. بی. شأرنئشینی، آموختارکاری و روشت کومولأیأکی د ڤولات آذأربایئجان باعئث رأڤأندیاری ری ڤئ ری کاریا کومولأیأکی مینجا کألوٙن شأر باکوٙ، و راساگە یا دئما مأنە روٙستایی بی. د ئی کوٙمأرە ڤولات آموختارکاری ڤئ زوٙن آذأری بی و گیرینج داریا حوکوٙمأتی آذأربایئجانی بییئن ڤألی خوصوٙصأند د گات ئستالین (۱۹۲۸-۱۹۵۳زایئشتی) و سأردیڤوٙنکاری باقئروف د پارتی کومونیست آذأربایئجان، ئی کوٙمأرە ڤولات بیشتئر زیر نأخیر موسگو بی. نئھا د دونیا رأتئن ڤئ خودصئلاداری ئی ڤولات بیشتئر بی و سیاسأت کاریا ئی ڤولات فئرە پئشکئرد داشتئن. ئی سیاسأت کاریا د گات کأشمأکأش مینجا آذأریا و أرمئنیا قأرە باغ، د فئڤریە ۱۹۸۸، د مینجا جئپە خألک آذأربایئجان (ری ڤئ ری کاریا)، و ھأم کومونیستیا بییئن. د سالیا ۱۹۸۸ و ۱۹۹۰، جأنکاری ضئد أرمئنیا د سوٙمقائیت، و باکوٙ پیش ئوٙما و کارگئرایی ڤئ د سال ۱۹۹۰ حوکوٙمأت موسگوٙ د ری ڤئ ری کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان دأس ڤئ جأنیاری زە.[۲۰] د سال 1991 کئ گات جئگاکاری د ڤولاتیا شورأڤی بی کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجانأم سی خوش خودصئلادار بی و أبولفأرز ئیلچی بأگ بی ڤئ أڤئلی سأرکوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان.

سأرکوٙمأرە ڤولاتیا[ڤیرایئشت]

سأرکوٙمأرە ڤولات ئیسئنی کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان
  1. موٙمە أمین رأسوٙلزادە: ڤئ پارتی موساڤات(ھومبأراڤأری) نە (کئ د سال ۱۳۲۹ رأڤأندیاری بی و د سال ۱۳۳۶ تا ۱۳۳۸ أفتویی د آذأربائجان حوکوٙمأتکاری بی) رأڤأندیاری کئرد.
  2. أیاز مأطلأبوف۱۹۹۱-۱۹۹۲
  3. أبولفأرز ئیلچی بأگ۱۹۹۲-۱۹۹۳
  4. حئیدأر عألیئف۱۹۹۳-۱۹۹۸، ۱۹۹۸-۲۰۰۳
  5. ئلھام ألئیف۲۰۰۳-۲۰۰۸، ۲۰۰۸-۲۰۱۳

ڤولاتگأردی[ڤیرایئشت]

آذأربایئجان سی ڤولاتگأردی فئرە خأرج کئردە جوٙری کئ سال 2011 زائشتی د ئی ڤولات ڤا نوم سال ڤولاتگأردی آذأربایئجان د ئی ڤولات نوم دیار بییە و بیشتئر ڤولاتگأردیا ئی ڤولات ئیرانی، روٙسی، تورک، ئوستارالیایی، گورجی و أرمئنی و عأرأڤئن.


ئموٙری[ڤیرایئشت]

ئموٙری ڤولات آذأربایئجان بیشتئر ھا ری پایە ڤئ دأر دأئن نأفت خوم.

خألک[ڤیرایئشت]

جأدڤألئ جأرغە یا لونی کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان[۲۱][۲۲]
نوفوٙس کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان د پایە دأسە بأنی جأرغە یا لونی ۱۹۲۶–۲۰۰۹

جأرغأ لونی

آمار دولأتی ۱۹۲۶۱ آمار دولأتی ۱۹۳۹۲ آمار دولأتی ۱۹۵۹۳ آمار دولأتی ۱۹۷۰۴ آمار دولأتی ۱۹۷۹۵ آمار دولأتی ۱۹۸۹۶ آمار دولأتی ۱۹۹۹۶ آمار ۲۰۰۹[۲۳]
أنازە  % أنازە  % أنازە  % أنازە  % أنازە  % أنازە  % أنازە  % أنازە  %
آذأریا ۱٬۴۳۷٬۹۷۷ ۶۲٫۱ ۱٬۸۷۰٬۴۷۱ ۵۸٫۴ ۲٬۴۹۴٬۳۸۱ ۶۷٫۵ ۳٬۷۷۶٬۷۷۸ ۷۳٫۸ ۴٬۷۰۸٬۸۳۲ ۷۸٫۱ ۵٬۸۰۴٬۹۸۰ ۸۲٫۷ ۷٬۲۰۵٬۴۶۴ ۹۰٫۶ ۸٬۱۷۲٬۸۰۰ ۹۱٫۶
لئزگیا ۳۷٬۲۶۳ ۱٫۶ ۱۱۱٬۶۶۶ ۳٫۵ ۹۸٬۲۱۱ ۲٫۷ ۱۳۷٬۲۵۰ ۲٫۷ ۱۵۸٬۰۵۷ ۲٫۶ ۱۷۱٬۳۹۵ ۲٫۴ ۱۷۸٬۰۲۱ ۲٫۲ ۱۸۰٬۳۰۰ ۲٫۰۲
أرمئنیا ۲۸۲٬۰۰۴ ۱۲٫۲ ۳۸۸٬۰۲۵ ۱۲٫۱ ۴۴۲٬۰۸۹ ۱۲٫۰ ۴۸۳٬۵۲۰ ۹٫۴ ۴۷۵٬۴۸۶ ۷٫۹ ۳۹۰٬۵۰۵ ۵٫۶ ۱۲۰٬۷۴۵۸ ۱٫۵ ۱۲۰٬۳۰۰۸ ۱٫۳۵
روٙسیا ۲۲۰٬۵۴۵ ۹٫۵ ۵۲۸٬۳۱۸ ۱۶٫۵ ۵۰۱٬۲۸۲ ۱۳٫۶ ۵۱۰٬۰۵۹ ۱۰٫۰ ۴۷۵٬۲۵۵ ۷٫۹ ۳۹۲٬۳۰۴ ۵٫۶ ۱۴۱٬۶۸۷ ۱٫۸ ۱۱۹٬۳۰۰ ۱٫۳۵
تالئشیا ۷۷٬۳۲۳ ۳٫۳ ۸۷٬۵۱۰ ۲٫۷ ۸۵ ۰٫۰ ۲۱٬۱۶۹ ۰٫۳ ۷۶٬۸۴۱ ۱٫۰ ۱۱۲٬۰۰۰ ۱٫۲۶
آڤاریا ۱۹٬۱۰۴ ۰٫۸ ۱۵٬۷۴۰ ۰٫۵ ۱۷٬۲۵۴ ۰٫۵ ۳۰٬۷۳۵ ۰٫۶ ۳۵٬۹۹۱ ۰٫۶ ۴۴٬۰۷۲ ۰٫۶ ۵۰٬۸۷۱ ۰٫۶ ۴۹٬۸۰۰ ۰٫۵۶
تورکیا ۹۵ ۰٫۰ ۶۰۰ ۰٫۰ ۲۰۲ ۰٫۰ ۸٬۴۹۱ ۰٫۲ ۷٬۹۲۶ ۰٫۱ ۱۷٬۷۰۵ ۰٫۳ ۴۳٬۴۵۴ ۰٫۵ ۳۸٬۰۰۰ ۰٬۴۳
تاتاریا ۹٬۹۴۸ ۰٫۴ ۲۷٬۵۹۱ ۰٫۹ ۲۹٬۳۷۰ ۰٫۸ ۳۱٬۳۵۳ ۰٫۶ ۳۱٬۲۰۴ ۰٫۵ ۲۸٬۰۱۹ ۰٫۴ ۳۰٬۰۱۱ ۰٫۴ ۲۵٬۹۰۰ ۰٬۲۹
تاتیا قأفقاز ۲۸٬۴۴۳ ۱٫۲ ۲٬۲۸۹ ۰٫۱ ۵٬۸۸۷ ۰٫۲ ۷٬۷۶۹ ۰٫۲ ۸٬۸۴۸ ۰٫۱ ۱۰٬۲۳۹ ۰٫۱ ۱۰٬۹۲۲ ۰٫۱ ۲۵٬۲۰۰ ۰٫۲۸
ئوٙکراینیا ۱۸٬۲۴۱ ۰٫۸ ۲۳٬۶۴۳ ۰٫۷ ۲۵٬۷۷۸ ۰٫۷ ۲۹٬۱۶۰ ۰٫۶ ۲۶٬۴۰۲ ۰٫۴ ۳۲٬۳۴۵ ۰٫۵ ۲۸٬۹۸۴ ۰٫۴ ۲۱٬۵۰۰ ۰٬۲۴
ساخوٙریا ۱۵٬۵۵۲ ۰٫۷ ۶٬۴۶۴ ۰٫۲ ۲٬۸۷۶ ۰٫۱ ۶٬۲۰۸ ۰٫۱ ۸٬۵۴۶ ۰٫۱ ۱۳٬۳۱۸ ۰٫۲ ۱۵٬۸۷۷ ۰٫۲ ۱۲٬۳۰۰ ۰٫۱۴
ئوٙدیا ۲٬۴۴۵ ۰٫۱ ۳٬۲۰۲ ۰٫۱ ۵٬۴۹۲ ۰٫۱ ۵٬۸۴۱ ۰٫۱ ۶٬۱۲۵ ۰٫۱ ۴٬۱۵۲ ۰٫۱ ۳٬۸۰۰ ۰٫۰۴
گورجیا ۹٬۵۰۰ ۰٫۴ ۱۰٬۱۹۶ ۰٫۳ ۹٬۵۲۶ ۰٫۳ ۱۳٬۵۹۵ ۰٫۳ ۱۱٬۴۱۲ ۰٫۲ ۱۴٬۱۹۷ ۰٫۲ ۱۴٬۸۷۷ ۰٫۲ ۹٬۹۰۰ ۰٫۱۱
جیدیا ۲۰٬۵۷۸ ۰٫۹ ۴۱٬۲۴۵ ۱٫۳ ۴۰٬۱۹۸ ۱٫۱ ۴۸٬۶۵۲ ۱٫۰ ۳۵٬۴۸۷ ۰٫۶ ۳۰٬۷۹۲ ۰٫۴ ۸٬۹۱۶ ۰٫۱ ۹٬۱۰۰ ۰٫۱
کوردیا ۴۱٬۱۹۳۷ ۱٫۸ ۶٬۰۰۵ ۰٫۲ ۱٬۴۸۷ ۰٫۰ ۵٬۴۸۸ ۰٫۱ ۵٬۶۷۶ ۰٫۱ ۱۲٬۲۲۶ ۰٫۲ ۱۳٬۰۷۵ ۰٫۲ ۶٬۱۰۰ ۰٫۰۷
لونیا ھأنی ۹۴٬۳۶۰ ۴٫۱ ۸۵٬۳۸۷ ۲٫۷ ۲۵٬۸۸۹ ۰٫۷ ۲۲٬۵۳۱ ۰٫۴ ۳۱٬۵۵۲ ۰٫۵ ۳۱٬۷۸۷ ۰٫۵ ۹٬۵۴۱ ۰٫۱ ۹٬۵۰۰ ۰٫۱۱
سأرئیأک ۲٬۳۱۴٬۵۷۱ ۳٬۲۰۵٬۱۵۰ ۳٬۶۹۷٬۷۱۷ ۵٬۱۱۷٬۰۸۱ ۶٬۰۲۶٬۵۱۵ ۷٬۰۲۱٬۱۷۸ ۷٬۹۵۳٬۴۳۸ ۸٬۹۲۲٬۴۰۰
۱ Source:[۱]. ۲ Source:[۲]. ۳ Source:[۳]. ۴ Source:[۴]. ۵ Source:[۵]. ۶ Source:[۶]. ۷ ھأمە کوردیا د ڤولات کوٙمأرە ڤولات کوردئستان سۊر دئمایی، ھان د مینجا ڤولاتیا أرمأنئستان و قأرە باغ. د آخئریا دأە ۱۹۳۰ سیاستأکاریا شورأڤی بیشتئر نوفوٙس کورد آذأربایئجان نە مال د بار کئردئن سی ڤولات قأزاقئستان۸ھأمە أرمئنیا د دأە ۱۹۹۰ ھان د قأرە باغ.
جأرغە یا لونی د کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان (دادە یا ساموٙنجا سیا)[۲۴]
دأرصأد
آذأریا
  
۹۰٫۶٪
لونیا داغئستانی
  
۲٫۲٪
روٙسیا
  
۱٫۸٪
أرمئنیا
  
۱٫۵٪
لونیا ھأنی
  
۳٫۵٪

عأسگدوٙنی[ڤیرایئشت]


سأرچئشمە[ڤیرایئشت]

  1. Azerbaijan International Monetary Fund
  2. E. Cornell, Svante (2006). The Politicization of Islam in Azerbaijan. Silk Road Paper. pp. 124, 222, 229, 269–270.
  3. http://books.google.com/books?id=FfRYRwAACAAJ&dq=Russia+and+Iran+in+the+great+game:+travelogues+and+orientalism
  4. http://www.un.org/russian/documen/scresol/res1993/res853.htm
  5. CIA - The World Factbook - Azerbaijan
  6. http://files.preslib.az/projects/remz/pdf_en/atr_din.pdf
  7. Azerbaijan:Biodiversity
  8. Azhydromet.com - de beste bron van informatie over az hydro met
  9. Azhydromet.com - de beste bron van informatie over az hydro met
  10. Jawbones and Dragon Legends: Azerbaijan's Prehistoric Azikh Cave by Dr. Arif Mustafayev
  11. https://archive.is/20121212005248/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+az0014)
  12. https://archive.is/20121213090426/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query2/r?frd/cstdy:@field(DOCID+az0015)
  13. http://www.iranicaonline.org/newsite/articles/v1f8/v1f8a022.html Encyclopædia Iranica
  14. http://www.caucasianhistory.org/eng Caucasian Albania
  15. Cyril Toumanoff. Review of C. J. F. Dowsett's «The History of Caucasian Albanians by Movsēs Dasxuranci» , Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 25, No. 1/3. (1962), p. 366
  16. http://books.google.com/books?id=-eMcn6Ik1v0C&pg=PA7&sig=njHz1tUfPk-uqSpdUzHIbL99wvg#v=onepage&q=&f=false
  17. Giovanni Guaita (2001). "Armenia between the Bolshevik hammer and Kemalist anvil". 1700 Years of Faithfulness: History of Armenia and its Churches. Moscow: FAM. ISBN 5-89831-013-4. "In March 1920 a terrible pogrom took place in Shushi, organized by Azerbaijanis with the support of Turkish forces. Azerbaijani and Soviet authorities during the decades will deny and try to hush up the mass killings of about 30000 Armenians"
  18. Russian analysts Igor Babanov and Konstantin Voevodsky write that "On March, 1920, during the occupation of Shusha town, 30 thousand Armenians were massacred". / Игорь Бабанов, Константин Воеводский, Карабахский кризис, Санкт-Петербург, 1992
  19. https://archive.is/20121212013641/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query2/r?frd/cstdy:@field(DOCID+az0019)
  20. http://www.cgie.org.ir/shavadn.asp?id=391&avaid=2276
  21. Statistical Yearbook of Azerbaijan 2006, State Statistical Committee, Baku, table 2.6, p. 69
  22. The Population of Azerbaijan
  23. Censuses of Republic of Azerbaijan 1979, 1989, 1999, 2009
  24. ساموٙنجا سیا - کوٙمأرە ڤولات آذأربایئجان
  25. 6.3 The Bibi-Heybat Mosque: When Legends Shape Reality