كريم خان زٱند

د ڤیکیپدیا، دونسمنامٱ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
کریم خوݩ زٱند
'Vakil e-Ra'aayaa ڤٱکیلٛ الروایا
(Representative of the People)
Lion and Sun Emblem of Persia.svg
Karim Khan by Charles Heath.jpg
ڤٱکیلٛ الروایا
1751 – 1 مئی/مارس 1779
پاتشا
1765-1779
نوئا د اْسماییل ساْم
دما د مٱمٱدعلی خوݩ
ڤ دی اومایٱ د هدۊدیا 1705
د دۏنیا رٱتٱ د 1 میٛی/مارس 1779
کاخ زٱند، شیراز
قۉر مۊزٱ پارس، شیراز
29°36′57.63″N 52°32′42″E / 29.6160083°N 52.54500°E / 29.6160083; 52.54500Coordinates: 29°36′57.63″N 52°32′42″E / 29.6160083°N 52.54500°E / 29.6160083; 52.54500
بچٱ یا مٱمٱدعلی خوݩ
أبولفأت خان
سلسلٱ سلسلٱ زٱند
بۊئٱ ایناق خوݩ
دا بای آقا
مٱسٱڤ شیٱ

کریم‌ خوݩ زٱند (ڤ دی اۊمائٱ د ۱۱۱۹ مالکٱنۊن مادیار د مٱلایر – د دۏنیا رٱتٱ د ۱۱۹۳ مالکنوݩ مادیار د شیراز) پاتشا اؽروݩ د سال (۱۱۷۹ تا ۱۱۹۳ مالکنوݩ مادیار .) ۉ رٱڤٱندیار پاتشایی دارۉدٱسٱزٱندیٱ بی. زٱندیا یٱکؽ د تالیا خٱلک لٛۏر بینٱ کاْ د رشتٱ کۏیا زاگروس ۉ هوماریٛا هٱمدوݩ زهشت داشتنٱ ۉ جاگٱ ٱسلی زهشت ۉ ایسجایی ڤنو د پٱری ۉ کٱمازان کاْ ها نزیک مٱلایر بیٱ.[۱]

کریم خوݩ د گات بؽترین گیرینج جا پاتشایی خوش پاتشا هٱماٛ خاکاْ اؽروݩ اۊسنی بیٱ ڤا ینٱ تاج نٱنیا د سٱر خوش ۉ نٱگوت ماْ شائم ۉ نئها شکٱس داٛین مٱمٱد هٱسٱن خوݩ قاجار د دیڤونجا دئمایی تؽروݩ یٱکؽ بارعام دٱ ۉ گوت کاْ ماْ ڤٱکیلٛ الروایا ئم.[۲] پاراٛیی د عشایر خٱلک لٛۏر د رٱڤٱندیاری هوکۊمٱت فرٱ دش هومیاری کردن ڤاش رٱتن سی شیراز ڤٱلٛی ڤرٱز د باٛن رٱتن سلسلٱ زٱندیٱ دوڤارٱ اومائن سی لٛۏرسوݩ . ڤ دئما د شا بیئن راٛیس اؽل زٱند ۉ یٱکیٛ د فٱرمونیاریٛا سپا نادرشا ٱفشار بی. هوکۊمٱت ڤ یٱکیٛ د بی دٱنڳ تریݩ گاتیٛا د ڤیرگار اؽروݩ بیٱ. ۉ د عشایر ایسجا د شومال ایران سلا دٱ کاْ سی خوشو خودسلادار بۊٱن ۉ یٱکؽ د اؽ عشایر ، اؽل قاجار بیین کاْ ڤا شکس داٛئن لٛۏتفٱلٛی خوݩ زٱند سلسلٱ زٱندیٱ ناْ د باٛن بوردن.[۳][۴] د نمۊناٛ مدارا ڤا میر مهنا ۉ خٱڤانین بٱختؽاری ۉ دیڤوداری ڤلات نشینی ۉ د مؽنجاون ۉ هارگٱ اؽروݩ ڤ سٱر ینو قاجار د شومال اؽروݩ بی.

کریم‌ خوݩ تونس نها د ڤرؽساین هکۊمٱت نادرشا ٱفشار، هٱماٛ بٱهرجایا مؽنجاون، شومالی،ٱفتاونشیݩ ۉ هارگاٛ اؽروݩ ناْ دوڤرتٱ بؽارٱ زؽر نٱزٱر یاٛ هکۊمٱت یکادار. هٱمچنی برار ڤ، سادق‌ خوݩ زٱند، ڤا خوش سٱرٱنجومی تونس د سال ۱۱۸۹ مالکنوݩ مونڳ دیار. بٱسرٱ ناْ د اْمپراتۊری عوسمانی بٱسونٱ ۉ ڤٱسل بٱکٱ ڤ اؽروݩ اۊسنی ۉ د اؽ شکل بی ڤ هاکم موسٱلٱم سٱرتاسٱر گلال ٱرڤٱند، بٱرین ۉ مؽناوٱ یا هارگٱ باریک آو فارس.

پاتشا بیین[آلشتکاری]

ڤرٱز د دۏنیا رٱتن نادرشا ٱفشار، جانشینؽیا گٱن ڤ سٱر اْرس جٱنڳ فراٛ ڤا یٱک داشتن. ڤلات اؽروݩ رٱت ڤ آرامشت ناٛیین سیوسی ۉ اومۊری ۉ سی یٱ کاْ یاٛ دۉلٱت قڤینؽ د ڤلات اؽروݩ اۊسنی ناٛیی خونؽیا ۉ شایا ڤلات نشین سی خوشو هکۊمٱتؽیا خودسلاداری داشتن ۉ هٱر رۊز مؽهاستن کاْ خودسلاداریشو بؽشتر با ۉ د کولٛ مؽهاستن کاْ بۊٱن ڤ شا کول اؽروݩ. علٛی قولٛی خوݩ، ٱبراهیم خوݩ، شاهروخ ۉ سلاٛموݩ دۏم هٱر کوم یاٛ گرؽ شایی کردن. ٱمٱخوݩ ٱبدالی یٱکؽ د فٱرموندؽیا جٱنڳی ٱفغانی نادرشا د ٱفتاوزنوݩ ڤلات اؽروݩ، مۏمٱ هٱسٱن خوݩ قاجار د ٱسترآباد ۉ آزاد خوݩ ٱفغان د راساگٱ یا شومال اؽروݩ هٱر کوم سی خوشو مؽهاستن بۊٱن ڤ شا کولٛ اؽروݩ. د ای آشوفتٱ بازار کریم تۏشمال (کریم خان زٱند) هٱم مؽهاس بۊٱ ڤ شا. کریم خوݩ زٱند پؽای د لٛۏرؽیا سٱلاسی دهاتاْ پٱری ۉ کٱمازان مٱلایر بی کاْ نادر شا د دماتر ڤنو مالاْ بار کردؽ سی خوراسوݩ ڤٱلٛی اۊنو ڤرٱز د دۏنیا رٱتن نادرشا سٱریع ڤرگٱشتن ڤ کٱمازان. کریم خوݩ زٱند راساگٱیا تۏیسرکوݩ ۉ کٱزاز ناْ گرت سی خوش. ۉ تونس مۏمٱ علی خوݩ، هاکم هٱمدوݩ ۉ هٱسٱنعلی خوݩ، هاکم ٱردٱلاناْ شکس باٛیٱ ۉ سی یٱ بی کاْ ترٱفدارؽیا اۊ رٱتن ری ڤ سٱربلنڳی. کریم خوݩ ڤرٱز پیرۊز بیاْ د براوڤٱر دۏشمنونش فرٱ نوم دیار بی ۉ بی ڤ کریم خوݩ زٱند. کریم خوݩ زٱند ڤرٱز پیرۊزیا جۊر ڤا جۊر ۉ نومدار بیاْ ڤا علی مٱردوݩ خوݩ بٱختؽاری یٱکاگری کرد ۉ د اؽ سال گوتٱ علی مٱردوݩ خوݩ تٱسمیم گرتن کاْ ڤ ٱبولفٱت خوݩ بٱختؽاری هاکم اْسفاهوݩ ۉ عراق کاْ دٱس گوماشتاٛشاهروخ میرزا بی، تلۉ بٱکٱن ۉ ڤٱناْ شکس باٛیٱن .ڤنو تونسن کاْ ٱبولفٱت خوناْ شکس باٛیٱن ڤٱلٛی ڤنو ڤرٱز اؽ بورد پاٛمون ساْ نٱفٱرٱ یٱکاگری ڤایٱک بٱستن ۉ گوتن اؽما باس سی نجات داٛین اؽروݩ کارؽ بٱکؽم. یٱکاگرا ابوتراو نٱڤاٛ هولۊ سۏلتوݩ هۏساٛݩ سٱفٱڤی ناْ ڤ نوم شا اْسماعیل ساْم کردن ڤ پاتشا ۉ جاگٱیا ناْ باٛناْ خوشو بٱئر کردن. علٛی مٱردوݩ خوݩ سی یٱ کاْ شا فرٱ کوچک بی، بی ڤ نایبوسٱلتٱنٱ، کریم خوݩ بی ڤ فٱرمونیار کولٛ سپا ۉ ٱبولفٱت خوݩ بی ڤ هاکم اسفاهوݩ. ڤرٱز اؽ پاٛموݩ کریم خوݩ رٱت سی گرتن راساگٱیا ٱفتاونشیݩ اؽروݩ. د گاتؽ کاْ ڤ سٱرگٱرماْ گرتن جایا بی، علٛی مٱردوݩ خوݩ د ناٛیین اۊ ٱبولفٱت خوݩ هاکم اسفاهوناْ ٱڤٱل کۊر کرد ۉ بعد هٱم اۊناْ کوشت ۉ تاتٱش باباخوݩ بٱختؽاری ناْ کرد ڤ هاکم اسفاهوݩ ۉ خوش رٱت سی کوشتن سالاٛ خوݩ هاکماْ شیراز . د روسی روسی خوشن پاتشا اؽروݩ دونس شا اسماعیل ساْم دٱس نشونؽ بؽشتر ناٛیی.

کریم خوݩ ڤرٱزش سی هٱل کردن ای مٱسٱلٱ د لیر هومفکری ڤا فٱرمۊنیاریٛا خۊ تٱسمیم گرت رۉئٱ ڤ جٱنڳ علٛی مٱردوݩ خوݩ. اۊ ڤارداْ ۳۰۰۰۰ جٱنڳیار چل کرد ڤ اْسفاهوݩ ۉ اۊچناْ گرت. علٛی مٱردوݩ هٱم کاْ شیراز ناْ گرتٱ بی ۉ د اۊچاْ فرٱ زۏلم کردٱ بی ڤرٱز فٱمسن اؽ جٱریانؽیا سٱریع اوما سی اْسفاهوݩ. کریم خوݩ سٱریع رٱت سی هارگٱ. د چارمال بٱختؽاری دۏتا لٛٱشگٱر رٱتن سی جٱنڳ ڤا یٱک . د او جٱنڳ علٛی مٱردوݩ خوݩ شکس هٱرد ۉ ڤا نؽاین هٱماٛ ۉزارؽیاش فرار کرد سی خۊزسوݩ تا شایٱد ڤا هومیاری هاکم اۊچاْ بٱتونٱ دوارٱ ڤا کریم خوݩ رۉئٱ د جٱنڳ.[۵]

گیرینج جایا کریم خان زٱند[آلشتکاری]

جانیا:Monument+karim khan.jpg
شیڤات کریم خان زٱند

مۊمٱ کریم خان (کریم خان زٱند) یٱکؽ د تیراٛ زٱند بٱگلٱ بی. تیراٛ زٱند بٱگلٱ بؽترین تیراٛ تاؽفاٛ زٱند بی. تاؽفاٛ زٱند دار ۉ دٱساٛ بیین کاْ ڤا کسماْ چۊپونی د زمینؽیا پاساراٛ کۏیا زاگروس مالکنون کردٱ بیین سی آبایی پٱری ۉ کٱمازان د نزیکی ملایر.» مٱمۊلٱن زٱندؽیا یٱکؽ د دٱسؽیا خٱلک لٛۏرٱن .[۶]

  • اؽل خان
  • سٱرلٛٱشکٱر
  • ڤٱکیلٛ و روایا

سؽاسٱت مؽنجا ڤلاتی[آلشتکاری]

کریم خوناْ دٱس دلڤازترین شا ڤرٱز چۊل کردن عرۉیا د اؽروݩ دونسنٱ. کریم‌ خوݩ یٱکؽ د پؽیایا تایفٱ زٱند بی. نوم بوئٱش «ایناق خوݩ» بیٱ کاْ راٛیس اؽل بیٱ. کریم خوݩ د ٱڤال یٱکؽ د سٱرڤازؽیا سپا نادرشا ٱفشار بی کاْ ڤرٱز د دۏنیا رٱتن نادرشا رٱت سی زیشتجا(زادگاه) خوش ۉ کٱم کٱم ڤا نٱف بوردن د هال ۉ باراْ ڤ یٱک شؽڤساٛ کاْ ڤا موردن نادر شرۊع بی،زۊر گرت، ۉ ڤرٱز ڤنٱ دۏ تا د خٱڤانین زۊرداراْ اؽل گٱپ لٛۏر یانؽ اؽل بٱختؽاری کاْٱبولفٱت خوݩ آسترٱکی ۉعلٛی مٱردوݩ خوݩ بیین یٱکاگری کرد ۉ یاٛ آیمؽ ناْ کاْ ڤنو مؽ گوتن د لٛا دا مؽ رٱسٱ ڤ شایا سٱفٱڤی ۉ نومش ٱبۊتراو میرزا بی نؽیان ڤ تٱخت شایی. د اؽ یٱکاگری علٛی مٱردوݩ خوݩ نایبو سٱلتٱنٱ بی ۉ ٱبولفٱت خوݩ هاکم اْسفاهوݩ اْسفاهوݩۉ کریم خوݩ هٱم فٱرمونؽار سپا بی. ڤٱلٛی ڤرٱز یٱ علٛی مٱردوݩ خوݩ، ٱبولفٱت خوݩ بٱختؽاری ناْ کوشت ۉ د ری ڤ ری هوم دٱنڳی هٱنیش یانؽ کریم خوناْ زٱند هٱم شۊرشت کرد ڤٱلٛی خوش سٱرٱنجومؽ ڤا کریم خوݩ بی. کریم خوݩ چٱن گلٛ هٱم ڤا مۏمٱ هٱسٱن خوݩ قاجار موداٛیی هٱنیاْ پاتشایی اؽروݩ دٱرگیر بی کاْ د سٱرٱنجوم سٱرڤازؽاش مۏمٱ هٱسٱن خوناْ د هال ۉ بارؽ کاْ مؽ گورؽزسن کوشتن. کریم خوݩ ڤ جا مٱنٱیا ٱفغانیا شورشتی ناْ هٱم تار ۉ تیچ کرد یا آرومشو کرد. سٱرٱنجوم کریم خوݩ ڤا نؽاین نوم ڤٱکیلٛوروعایا (نمایٱنداٛ خٱلک) د ۱۷۵۰[۷] بی ڤ شا بٱئرجا گٱپؽ د ڤلات اۊسنی اؽروݩ ٱلڤٱت جۏز خوراسوݩ کاْ ڤٱ هٱم ڤ اْترام نؽاین ڤ نادر شا ، دٱش ڤ دٱس نٱڤٱش شاهروخ‌ میرزا.

کریم‌ خوݩ باکؽاسٱت ۉ دونا بی ۉ آرامشت ۉ آسایشت خٱلک سیش فرٱ موهم بی ۉ ڤ دونسمٱنیا فرٱ اْهترام مؽ نیا. کریم خوݩ کارخونٱیا چینی سازی ۉ شیشٱ گری ناْ د اؽروناْ اۊسنی رٱڤٱندیاری کرد. سٱنٱت ۉ اومۊری د گات اۊ فرٱ رۉنٱق گرت.ڤٱلٛی ڤا یٱ ٱفتاونشینیا اۊناْ ڤ «شا گٱپ» نونسن سی یٱ کاْ د دۉرٱ شایی اۊ اْمتیازؽ ڤ ٱجنٱڤیا ندٱ؛ ٱلڤٱت خوش هٱم ادعا شا بییناْ ناشت ۉ مؽ گوت ماْ ڤٱکیلٛ خٱلکم. کریم خوݩ سی یٱ کاْ د دماتر سٱردٱساٛ اؽل بی د نزیک ڤا موشگلات خٱلک آشنا بی ۉ اۊساْ هٱم کاْ تفٱنڳ چی بی ۉ سپاکاری ڤٱ هٱم د ٱرتش نادر شا کاْ فرٱ جٱنڳ مؽ کرد د اۊچاْ نشو دٱ کاْ بار جٱنڳیا ها ڤ ری کۊل خٱلک؛ سی یٱ بی کاْ اۊ بؽشتر دۊس داشت کاْ خٱلکش د آسایشت ۉ آرامشت بان تا د جٱنڳ ۉ جٱمجال.[۸]

جٱنڳ خارجی[آلشتکاری]

تٱنیا جٱنڳ گاتاْ شایی کریم خان زٱند، جٱنڳ بٱسرٱ ۉ گرتن اؽ شٱئر د دٱس ئوسمانیا بی. ۉ سی یٱ کاْ اؽ جٱنڳ ناْ دۏرس کرد کاْ هاکم بٱسرٱ ڤ تاجرؽیا اؽرونی رٱفتار خوئی ناشت ۉ دشو باج مؽ گرت. د گات ڤ بٱندٱر بۊشؽر بی ڤ مؽنجاون تجارٱت ۉ اومۊری اؽروݩ اۊسنی. کریم خان دل خوشؽ د اْنلیسیا ناشت ۉ هٱمیشٱ مؽگوت اْنگلیسیا مؽهان اؽروناْ هٱم چی ڤلات هند بٱکٱن؛ سی یٱ بی کاْ د جا انگلیس ڤ ڤا ڤلاتؽیا اورۊپایی هٱنی چی فرانسٱ ۉهولٱند دا ۉ ستٱ مؽکرد.

سٱرلٛٱشگٱری[آلشتکاری]

کریم خان زٱند د جٱنڳؽیا هاری فٱرمونؽاری سپا ناْ خوش ڤ دٱس گرتٱ بی: جٱنڳ کریم خان زٱند-آزاد خان ٱفغان.

کۊر کردن شۊرشیٛا[آلشتکاری]

د گات کریم‌خان چٱن گلٛ آشۊب چی سٱرکشی میرمهنا بوریک او فارس ۉ شۊرشت هۏساٛن قولٛی خان جهانسۊز پؽش اوما ڤٱلٛی د کول د گات اۊ خٱلک اؽروݩ بؽشتر د آسایشت بیین.

پاتٱخت کریم‌ خانی[آلشتکاری]

کریم‌ خان زٱند شٱئر شیراز ناْ کرد ڤ پاتٱخت خوش ۉ ساختمونؽیا فرٱ نازار ۉ قشٱنڳی د اۊچاْ راس کرد چی هٱموم ڤٱکیلٛ، بازار ڤٱکیلٛ، قلا کریم‌ خان ۉ مٱچد ڤٱکیلٛ.

د دۏنیا رٱتن کریم خوݩ زٱند ڤ نٱسل نئهایی ڤ[آلشتکاری]

کریم‌ خوݩ د ۱۱۹۳ مالکنوݩ مونڳ ڤن (۱۷۷۹ زایشتی) د دۏنیا رٱئت. ۉ هٱفت تا بٱچٱ داشت کاْ چوار تا کور ۉ ساْ هٱم دشو دوختر بیین. ڤرٱز د دۏنیا رٱتن ڤ زٱکی‌ خوݩ زٱند بی ڤ شا.

قۉر کریم‌ خوݩ زٱند ها د مۊزٱ پارس ایسنی یا عمارت فٱرٱنڳی کاْ ها د ری ڤ ری ٱرگاْ کریم خوݩ کاْ خوش ها د سیک هارگٱ نزیک ڤ هسار هونٱرستان سٱنٱتی نمازی شیراز. ڤرٱز شا بیین آغا مٱمٱد خوݩ قاجار (پومزٱ ڤرٱز د دۏنیا رٱتن کریم‌خوݩ)، سی یٱ کاْ کینٱ فراٛ د زٱندیٱ داشت قۉر کریم خوݩ ناْ اْشگافت ۉ سخونؽیاشن ڤا خوش بورد ڤ تؽروݩ د کاخاْ خوش زؽر پاپلٛٱ یا کاخاْ گولسوݩ چال کرد سی یٱ کاْ ڤش بؽ هۏرمٱتی کردۊئٱ ۉ هٱر رۊ د ری لٱشش رٱد بۊئٱ. د گاتاْ رزا خوݩ (هدۊد ۱۵۰ سال بٱداْ د دۏنیا رٱتن کریم‌ خوݩ) هۏد کرد کاْ قۉر کریم خوݩ ناْ ڤاز بٱکٱن ۉ لٱششاْ دوڤرٱ بۉرٱن ڤ شیراز. ڤٱلٛی سی یٱ کاْ بٱچٱش مریز بی اؽ کار اوفتا ڤا دما ۉ د ڤیرش رٱت.قرؽ هٱم مۉئٱن کاْ شایٱت لٱششاْ بوردۊئٱن ڤ شاعبدالعظیم یا نٱجٱف ٱشرٱف ڤٱلٛی ایساْ داٛ سخونؽیا ڤ آرٱنڳی نؽ.

ٱسگدونی[آلشتکاری]


سرچشمٱ[آلشتکاری]

  1. کریم خوݩ زٱند، “جان. ر. پری”، داڤۊد ناٛمٱت اللهی، ب .38 - 39
  2. [۱] دیارگٱ مۊزٱ کاخ گولسوݩ]
  3. The Columbia Electronic Encyclopedia, 2011
  4. The Columbia Electronic Encyclopedia, 2011
  5. رٱجٱبی، کریم خوݩ زٱند ڤ گات ڤ، ۲۰–۴۴.
  6. کریم‌ خان زٱند، “جان. ر. پری”، داڤۊد ناٛمٱت اللهی، ص.38 - 39
  7. تٱباتٱبایی- ۱۰۶
  8. تٱباتٱبایی- ۱۰۷
  • رجبی، پرویز. کریم خان زند و گات وه. تیرو: پلاگه امیرکبیر، ۱۳۵۱.
  • پری، جان. کریم خان زند. تیرو: پلاگه نو، ۱۳۶۸.
  • موسوی نامی، محمدصادق. ویرگار گیتی گشا د ویرگار زندیه. اقبال، ۱۳۶۶.
  • پناهی سمنانی، احمد. لطف علی خان زند. تیرو: پلاگه نمونه، ۱۳۷۳.
  • طباطبایی، جواد. ویرمنه یی دباره ایران، جلت اول، سرتالی دباره ویر و باورمنی واجگو بیین ولات ایران. تیرو: پلاگه نگاه معاصر. چاپ پنجم. ۱۳۸۵. ISBN 964-93579-1-2
  • نوایی، عبدالحسین. کریم خان زند
  • «Karim Khan». The Columbia Electronic Encyclopedia, Sixth Edition, Columbia University Press. , 2011