كريم خان زند

د ڤیکیپئدیا، دوٙنئسمأنامه آزاد
پئرئستئن د: ناڤجوٙری, پئی جوٙری
کریم خان زند
'Vakil e-Ra'aayaa وکیل الرعایا
(Representative of the People)
Lion and Sun Emblem of Persia.svg
Karim Khan by Charles Heath.jpg
وکیل الرعایا
1751 – 1 مئی/مارس 1779
پاتئشا
1765-1779
نئھا د ئسماییل سئیوم
دئما د موٙمە عألی خان
ڤئ دی ئوٙماە د c. 1705
د دونیا رأتە د 1 مئی/مارس 1779
کاخ زند، شیراز
قۉر موٙزە پارس، شیراز
29°36′57.63″ شومالی 52°32′42″ أفتوزأنوٙن / 29.6160083° شومالی 52.54500° أفتوزأنوٙن / 29.6160083; 52.54500تیارگە یا: 29°36′57.63″ شومالی 52°32′42″ أفتوزأنوٙن / 29.6160083° شومالی 52.54500° أفتوزأنوٙن / 29.6160083; 52.54500
بأچە یا موٙمە عألی خان
أبولفأت خان
سئلسئلە سئلسئلە زأن
بوٙأ ئیناق خان
دا بای آقا
مأصأڤ شیە

کریم‌ خان زَند (وه دی اومائه د ۱۱۱۹ مالکأنوٙن مادیار. د مألایئر - د دونیا رأتە د ۱۱۹۳ مالکأنوٙن مادیار. د شیراز) پاتئشا ئیران د سال (۱۱۷۹ تا ۱۱۹۳ مالکنوٙن مادیار .) و رأڤأندیار پاتئشایی حوٙندوٙن زندیه بی. زأندیا یئ گئل د لئشکیا خألک لۊر بیینە کئ د رئشنە کوٙیا زاگروس و ھوماریا ھأمە دۊ زئشت داشدئنە و جاگە أصلی زئشت و ئیسجایی ڤئنۊ دئ پأری و کأمازأن کئ نئزیک مألایئر ە بییە.[۱]

کأریم خان د گات بیترین گیرینج جا پاتئشایی خوش پاتئشا ھأمە حاک ئیران ئوٙسئنی بییە وایه تاج ننیا وه سر خوش و نگوت مه شائم و نها شکس دئن مومه حسن خان قاجار د دیوون حونه دماتر تیرو یه گل بارعام ده و گوت که مه وکیل الرعایا ئم.[۲] پاره یی د عشایر خلک لر د ره وندیاری حکومت د وه فره هومیاری کردن و واگرد وه رئتن وه شیراز ولی نها د بین رئتن سلسله زنیه دواره اومائن وه لرستان . وه دما د شا رئیس طایفه زند و یه گل د فرمونیاریا سپا نادرشا افشار بی. حکومت وه یه گل د آرومتری گاتیا د درازا ویرگار ایران بیه. وه د عشایر ایسجا د شمال ایران صلا ده که سی خوشو خودصلادار بوئن و یه گل د همی عشایر ، ایل قاجار بیین که وا شکست دئن لطف‌ علی خان زند سلسله زنیه نه واجگو کردن.[۳][۴] د نمونه مدارا وا میر مهنا و خوانین بختیاری و دیوونداری ولات نشینی وه د مینجاون و هارگه ایران و سر یونو قاجار د شمال ایران بی.

کریم‌ خان تونست نها د واجگو بیین حکومت نادرشا افشار، همه بهرجایا مینجاون، شمالی،افتونشین و هارگه ایران نه دواره بیاره زیر نخیز یه گل حکومت یکادار. همچنی برار وه، صادق‌ خان زند، وا خوش سرانجومی تونست د سال ۱۱۸۹ مالکنون ماه دیار. بصره نه د امپراتوری عثمانی بیئره و وصل بکه وه ایران اوسنی و د ای شکل بی وه حاکم مسلم سرتاسر گلال اروند، بحرین و میناوه یا هارگه باریک او فارس.

پاتئشا بییئن

نها د دنیا رئتن نادرشا افشار، جانشینیا گن وه سر ارث وه فره وایک جئن داشتن. ولات ایران رئت یه گل ریترازیار نبین گن آرامشت سیاسی و اموری و سی یه که یه گل دولت قووینی د ولات ایرانی اوسنی نبی خوانین و شایا ولات نشین سی خوشو حکومتیا خودصلاداری داشتن و هرروز میهاستن که خودصلاداریشو بیشتر با و د کل میهاستن که بوئن وه شا کل ایران. علی قلی خان، ابراهیم خان، شاهرخ و سلیمان دوئم هر کوم یه گری شایی کردن. احمدخان ابدالی یه گل فرمونیاریا جئنی افغانی نادرشا د افتوزنون ولات ایران، مومه حسن خان قاجار د استرآباد و آزاد خان افغان د راساگه یا شمال ایران هر کوم سی خوشو میهاستن بوئن وه شا کل ایران. د ای آشفته بازار کریم توشمال (کریم خان زند) ئم میهاس بوئه وه شا. کریم خان زند یه گل د لریالک ایسجا پری و کمازان ملایر بی که نادر شا د دماتر ونو مال د بار کرده بی سی خراسان ولی ونو نها د دنیا رئتن نادر شا سریع ؤرئشتن وه کمازان. کریم خان زند راساگه یا تویسرکان و کزاز نه گرت سی خوش. وه تونس مومه علی خان، حاکم همدان و حسنعلی خان، حاکم اردلان نه شکسدار بکه و سی یه بی که حامینداریا وه رئتن ری وه برزی. کریم خان نها د پیروز بیین د ری وه ری دشمنیاش فره نوم دیار بی و بی وه کریم خان زند. کریم خان زند نها د پیروزیا جور واجور و نوم دیار بیین وا علیمردون خان بختیاری یکاگری کرد و د اسال گوته علیمردون خان تصمیم گرتن که وه ابوالفتح خان بختیاری حاکم اصفهان و عراق که دس گماشتهشاهرخ میرزا بی، چل بکن و ونه شکست بئن . ونو تونستن که ابوالفتح خان نه شکست بئن ولی ونو نها ای برد یه گل پیمون سه کونه یکاگری وایک بسن و گوتن ایما واس سی نجات دئن ایران کاری بکیم. یکاگرا ابوتراو نوه دایی سلطان حسین صفوی نه وا نوم شا اسماعیل سیئم نشوندن وه تخت شایی و جاگه یا نه مینجا خوش بهر کردن. علیمردون خان سی یه که شا تازه فره کوچک بی بی وه نایب السطنه، کریم خان بی وه فرمونیار کل سپا و ابوالفتح خان بی وه حاکم اصفهان. نها ای پیمون کریم خان رئت سی گرتن راساگه یا افتونشین ایران. د گاتی که وه سرگرم گرتن جایا بی، علیمردون خان د نبین وه ابوالفتح خان حاکم اصفهانه اول کور کرد و نهاش ونه کشت و تاته ش باباخان بختیاری نه کرد وه حاکم اصفهان و خوش رئت سی کشتن صالح خان حاکم شیراز . د راستی وه خوشه شا راستکی ایران دونس شا اسماعیل سیئم دس گماشته یی بیشتر نبی.

کریم خان نها فئمسن ای داسون د یه گل شورا وا فرمونیاریا خو تصمیم گرت روئه وه جئن علیمردون خان. وه واگرد ۳۰۰۰۰ جئنیار چل کرد وه اصفهان و ونه گرت. علیمردون ئم که شیراز نه گرته بی و د اوچه فره ظلم کرده بی نها فئمسن ای جریانات سریع اوما سی اصفهان. کریم خان سریع رئت سی هارگه. د چارمال بختیاری دوتا لشگر رئتن سی جئن وایک . د او جئن علیمردون خان شکست حرد و وا نیائن همه اوزاریاش فرار کرد سی خوزستان تا شایت وا هومیاری حاکم اوچه بتونه دواره وا کریم خان روئه د جئن.[۵]

گئرینج جایا کأریم خان زأند

موجأستأمە کأریم خان زأند

مومه کریم خان (کریم خان زند) یه گل اندومیا تیره زند بگله بی. تیره زند بگله نازارتری تیره طایفه زند بی. طایفه زند یه گل دسه بیین که وا کسم چوپونی د زمینیا پاسار کهسار زاگرس مالکنون کرده بیین سی دهستان پری و کمازان د نزیکی ملایر.» معمولند زندیا یه گل د لشک خلک لورن .[۶]

  • ایل خان
  • سرلشکر
  • وکیل الرعایا

سیاسأت مینجا ڤولاتی

وه نه نیکوکارتری شا نها د چول کردن عرویا د ایران دونسنه. کریم‌ خان یه گل د اندومیاطایفه زند بی. نوم بوئه وه «ایناق خان» بیه و وه رئیس ایل بیه. کریم خان د اولل یه گل د سروزایا سپا نادرشا افشار بی که نها د دنیا رئتن نادرشا رئت سی زئشتجا خوش و کم کم وا نف بردن د حال و بار وه یک شیوسه که د مردن نادر ریشه گرته بی قووین بی و نها وه وا دو گل د خوانین قووین گپتری ایل لر یئنی ایل بختیاری که ابوالفتح خان آسترکی و علیمردون خان بیین یکاگری کرد و یه آئمی نه که ونو می گوتن د لا دا می رسه وه شایا صفوی و نومش ابوتراو میرزا بی نشونن وه تخت شایی. د ای یکاگری علیمردون خان نائب السطنه بی و ابوالفتح خان حاکم اصفهان و کریم خان ئم فرمونیار سپا بی. ولی نها یه گری علیمردون خان، ابوالفتح‌ خان بختیاری نه کشت و د ری وه ری هوم دنگی هنیش یئنی کریم خان زند ئم شورشت کرد ولی خوش سرانجومی وا کریم خان بی. وه چن گاتی ئم وا مومه حسن خان قاجار دفاکار هنی شایی ایران درگر بی که د سرانجوم سروازیاش مومه حسن خان نه د حال و باری که می گروخت کشتن. وه وه جا منه یا افغانیا شورشتی نم تار و تیچ کرد یا آرومشو کرد. سرانجوم وه وا نهانوم وکیل الرعایا (نماینه خلک) د ۱۷۵۰[۷] بی وه شا بهرجا گپی د ولات اوسنی ایران الوت وه جز خراسان که وه نم سی ائترام نیائن وه نادر شا نیا وه مین دس نوه وه شاهرخ‌ میرزا.

کریم‌ خان باکیاست و دونا بی و آرامشت و آسایشت خلک سی وه فره مهم بی و وه فره د دونسمنیا ارزشت می نیا. وه کارخونه یا چینی راس کنی و شیشه گری نه د ایران اوسنی ره وندیاری کرد. صنعت و اموری د گات وه فره رواج گرت.ولی وا یه افتونشینا ونه یه گل «شا گپ» نوسن سی یه که د گات شایی وه امتیازی وه خارجیا نده؛ الوت وه خوش ادعا شا بیین نه ناشت و می گوت مه وکیل خلکم. کریم خان سی یه که د دماتر سردسه ایل بی د نزیک وا مشگلات خلک آشنا بی و اوسه ئم که تفئن چی بیین و سپاکاری وه ئم د ارتش نادر شا که فره جئن می کرد د وه نشو ده که بار جئنیا ها د ری کول خلک؛ سی یه بی که وه بیشتر دوس داشت که خلکش د آسایشت و آرامشت بان تا د جئن و جمجال.[۸]

جأن خارئجی

تئنا جئن گات شایی کریم خان زند، جئن بصره و گرتن ای شهر د دس عثمانیا بی. وه سی یه که ای جئن نه دروس کرد که که حاکم بصره و تاجرا ایرانی رفتار خوئی ناشت و دشو باج می گرت. د گات وه بندر بوشهر بی وه مینجاون تجارت و اموری ایران اوسنی. کریم خان دل خوشی د اینگیلیسیا ناشت و همیشه می گوت اینگیلیسیا میهان ایران نم چی ولات هئن بکن؛ سی یه بی که د جا اینگیلیس وه وا ولاتیا اوروپایی هنی چی فرانسه و هلند دا و سته می کرد.

سأرلئشگأری

کریم خان زند د جئنیا هاری فرمونیاری سپا نه خوش د دس گرته بی: جئن کریم خان زند-آزاد خان افغان

کوٙر کئردئن شوٙرئشتیا

د گات کریم‌خان چن گل آشوو چی سرکشی میرمهنا باریک او فارس و شورشت حسینقلی خان جهانسوز پیش اوما ولی د کل د گات او خلک ایران بیشتر د آسایشت بیین.

پاتخت کریم‌ خانی

کریم‌ خان زند شهر شیراز نه کرد وه پاتخت خوش و ساختمونیا فره نازار و قشنی د اوچه راس کرد چی حموم وکیل، بازار وکیل، قلا کریم‌ خان و مچد وکیل.

د دونیا رأتئن کأریم خان زأند و نأسل نئھایی ڤئ

کریم‌ خان د ۱۱۹۳ مالکنون ماه ون (۱۷۷۹ زایشتی) د دنیا رئت. وه هف گل بچه داشت که چار گلشو کر و سه گلشو دختر بیین. نها د دنیا رئتن وه زکی‌ خان زند بی وه شا.

قور کریم‌ خان زند ها د موزه پارس ایسنی یا عمارت فرنگی که ها د ری وه ری ارگ کریم خان که خوش ها د سوک هارگه نزیک وه حصار هنرستان صنعتی نمازی شیراز. نها د شا بیین آغامحمدخان قاجار (پومزه نها د دنیا رئتن کریم‌خان)، سی یه که کینه فره یی د زنیه داشت قور کریم خان نه اشگافت و سخونیا ونه وا خوش برد وه تیرو د کاخ خوش زیر راپله یا کاخ گلستان چال کرد سی یه که د وه بی حرمتی کرده با و هر رو د ری لش وه رد بوئه. د گات رضا خان (حدود ۱۵۰ سال نها د دنیا رئتن کریم‌ خان) وه دستور ده قور کریم خان نه وا بکن و لش ونه دوواره بوئرن وه شیراز. ولی سی یه که بچه ش مریض بی ای کار افتا وا دما و د ویرش رئت و پاره یی ده موئن که شایت لش ونه بردئون د شاعبدالعظیم یا نجف اشرف ولی ایسه د سخونیا وه آرنگی نئ.

عأسگدوٙنی


سأرچئشمە

  1. کأریم خان زأند، “جان. ر. پئری”، داڤوٙد نعمت اللهی، ب .38 - 39
  2. [۱] دیارگه موزه کاخ گلستان]
  3. The Columbia Electronic Encyclopedia, 2011
  4. The Columbia Electronic Encyclopedia, 2011
  5. رجبی، کریم خان زند و گات وه، ۲۰–۴۴.
  6. کریم‌ خان زند، “جان. ر. پری”، داود نعمت اللهی، ص.38 - 39
  7. طباطبایی- ۱۰۶
  8. طباطبایی- ۱۰۷
  • رجبی، پرویز. کریم خان زند و گات وه. تیرو: پلاگه امیرکبیر، ۱۳۵۱.
  • پری، جان. کریم خان زند. تیرو: پلاگه نو، ۱۳۶۸.
  • موسوی نامی، محمدصادق. ویرگار گیتی گشا د ویرگار زندیه. اقبال، ۱۳۶۶.
  • پناهی سمنانی، احمد. لطف علی خان زند. تیرو: پلاگه نمونه، ۱۳۷۳.
  • طباطبایی، جواد. ویرمنه یی دباره ایران، جلت اول، سرتالی دباره ویر و باورمنی واجگو بیین ولات ایران. تیرو: پلاگه نگاه معاصر. چاپ پنجم. ۱۳۸۵. ISBN 964-93579-1-2
  • نوایی، عبدالحسین. کریم خان زند
  • «Karim Khan». The Columbia Electronic Encyclopedia, Sixth Edition, Columbia University Press. , 2011