عیلٛام

د ڤیکیپدیا، دونسمنامٱ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
عیلٛام
Elam Map.jpg
نومیٛا جانشین عیلٛامیا، سۊزانیا
جاگٱ ڤلات شناسی ایٛروݩ
گات نوئا-ایٛرونی
ڤیرگاریٛا 2700 نوئا زارۊ - 539 نوئا زارۊ
ٱڤلی دیٛارجۊری دما عیلٛامی
نوئاگری بیٱ ڤا هٱخامنشیا

عیلٛام نوم ڤلاتی بیٱ کاْ د هزارٱ سئم نوئا زارۊ د راساگٱیا لٛۏرنشی ایسنی دۏرس بیٱ. عیلٛامیا د ڤلات خوشو «هٱلتٱمتی» (Ha(l)tamti/Hatamti) کاْ هومبا «ڤلات خودا» مۊئٱ میٛگوتنٱ، ٱکدیا دش «اْلامتۊ» (Elamtu) میٛگوتنٱ ۉ سۊمریا ڤٱنٱ ڤا سیفا نڤیس NIM هومبروئٱر ڤا «بالا ۉ بٱرز» میٛ نڤشتنٱ.

عیلٛامیا د دیٛجا لٛوݩ، هیٛن «آسیانیک» بینٱ.د ۲۷۰۰ نوئا زارۊ، یٱکمی پاتشایی عیلٛامی د شۊش دۏرس بی.[۱] گٱپی ڤلات عیلٛام، د ڤٱر گرتٱ خۊزسوݩ، ایسنی، پوشتکۏ ۉ کۏیا بٱختیٛاری بیٱ. چنی کاْ، د ٱفتاونشیݩ ڤ گلال دجلٱ، د ٱفتاوزنوݩ ڤ آستوݩ فارس، د شمال د کۏیا بٱختیٛاری ۉ د هارگٱ ڤ گٱناو فارس میٛرسٱ.ٱلڤٱت د گات هیٛزداریش، گٱپیش بیٛشتر د یٱ بیٱ.

نزیک سال ۲٬۰۹۴ تا ۲٬۰۴۷ نوئا زارۊ عیلٛام ڤ دٱس شولگی پاتشا دۏئمی سلسلٱ سئم اۊر هالاٛرۊ بی ۉ دماتر د سال ۲٬۰۰۴ نوئا ڤاڤن سلسلٱ سئمی اۊر ڤ دٱس عیلٛام د باٛن رٱت.[۲] د سال ۶۳۹ نوئا زارۊ آشۊربانیپال پاتشا آشۊر، عیلٛام ۉ شۊش ناْ چٱپاو کرد. دماتر د جٱنڳ، عیلٛام داٛ نٱتونس هؽزیشاْ ڤ دٱس بیارٱ.

نوم[آلشتکاری]

آستوݩ ایلٛام ڤارد نوم خۊزسوݩ کاْ د کلٱمٱ Ūvja اومایٱ کاْ د ری بٱردنۏئشتٱیا نٱقش رۊسٱم ۉ بٱرد نۏئشتٱیا داریۊش د تٱخت جٱمشیٛر ۉ شۊش، هومبروئٱر عیلٛام بیٱ ۉ د ری گوتٱیا ایرٱج ٱفشار د «ساٛلٛی د خۊزسوݩ: کوملۊسی د هال ڤیرگاری، ڤلاتشناسی، کومولٱیٱکی ۉ پاٛدٱس داری راساگٱ» د یۊنانی Uxi گوتٱ مۊئٱ ۉ ٱر گوتٱ ژۊل آپر ناْ قڤۊل بٱکیٛم عیلٛامی Xus یا Khuz بیٱ. سر هنری راڤلینسون هٱم گوتن پٱئلڤی Ūvja ناْ Hobui دونسٱ کاْ مۊئٱ نوم ٱئڤاز ۉ خۊزسوݩ بیٱ. اؽ گوتٱ د هاجۊسو ۉ هوبۊجسۊ اومایٱ کاْ د مٱجمٱل ۉ تٱڤاریخ ۉ لقسٱس (ٱڤٱلؽا قٱرن شٱشم مادیٛار) د هشارٱ ڤ خۊزسوݩ اومایٱ.

عیلٛام د کتاو نٱزٱرکردٱ[آلشتکاری]

نوم عیلٛام، جٱد عیلٛامیا، د (سٱفٱر پاٛدایش ۲۲:۱۰) ڤا داسوݩ کور سام اومایٱ کاْ یٱ تٱنڳؽا ڤ بیئن سامیا د ایٛ راساگٱ هشارٱ میٛکٱ نٱ ڤ سامی بیئن عیلٛامیا. د نیسٱیا (سٱفٱر پاٛدایش ۱:۱۴) یٱکیٛ د پاتشایا ٱفتاوزنوݩ کاْ د گات ئاورام د فلستین اوریشت کردٱ، نومش کٱدور لاعومٱر بیٱ کاْ نومؽ عیلٛامی بیٱ. [۳] عیلٛامیا لٛونؽ دونسنٱ کاْ یٱهوڤٱ ڤنوناْ سی گۊشمالی بابل (ٱشییا ۲:۲۱) ۉ اۊرشٱلٛیم (ٱشیا ۶:۲۲) ڤ کار گرت، (اْرمیا ۲۵:۲۵؛ ۳۴:۴۹؛ هزقیال ۲۴:۳۲).دانیول (دانیول ۲:۸) خوش میٛن عالمؽ د مالگٱ شایی شۊش تاٛ گلال اۊلا دی؛ ڤ دٱنڳ پیای نیٛ د میٛن گلال اۊلا اْشنٱفت (دانیال ۱۶:۸). شۊش جاگٱیی بیٱ کاْ مٱتٱل اْستر د گات خٱشایارشا یا ٱخشۊروش دش روخ ڤٱن بیٱ. د کتاو اْستر چٱن تا ڤ مالگٱ شا شۊش هشارٱ بیٱ.(۲:۱؛ ۳:۲؛ ۱۵:۳؛ ۱۴:۸؛ ۶:۹؛ ۱۱:۹) د (اْزرا۹:۴) هٱرف پؽایا شۊشی اومایٱ کاْ آشۊربانیپال ڤنونؽ کاْ ڤ سامرٱ مالدبار کردٱ. ناٛهمیٱ گاتی کاْ د شۊش بی (ناٛهمیٱ ۱:۱) د هال ۉ بال ڤیرونی پٱرچینیٛا اۊرشٱلیم خٱڤاردار بی. ڤا یٱ کاْ د کتاویا ایسنی کشی د شۊش ڤا میٛ نیٛمایٱ؛ بٱچٱ میٛارونی د رۊز پنتیکاست- عاٛد پٱنجا کاْ ایساْ هٱم یٱهۊدیٛا دما د عاٛد فٱس ۉ هٱم مٱسییا سی اۊماین رۊ نٱزٱرکردٱ سی هٱڤاریا جاش ماٛرٱن کاْ د عیلٛام سی اۊرشٱلیم رٱتٱ بیئن. (کارؽا پاٛغومبریٛا 9:2)[۴]

ڤیرگار سؽاسی عیلٛام[آلشتکاری]

دونسمٱنیا ایٛما د ڤیرگار علٛام بیٛشتر نتیجٱ بازسازی تیکٱیا ناقس د سرتیٱیا مؽنجا گلالؽا (سۊمریا، ٱکدی، آشۊر ۉ بابلی) ئٱ. ڤیرگار عیلٛام د ساْ دۉرٱ ڤا گات بیٛشتر د دۏ هزار سال بٱئر مۊئٱ. دۉرٱ نوئا د یٱکمی دۉرٱ ڤیرگار عیلٛام ڤا نوم نیا-عیلٛامی نومدؽارٱ.

  • نیا-عیلٛامی: نزیک ۳۲۰۰ ن.ڤ تا ۲۷۰۰ ن.ڤ (تۏرهیٛل نیا-عیلٛامی د شۊش)[۵]
  • عیلٛام دماتری: نزیک۲۷۰۰ ن.ڤ تا ۱۶۰۰ ن.ڤ (یٱکمی سٱندیا تا دۊدموݩ اْپرتی)[۶]
  • عیلٛام مؽنجا: نزیک ۱۵۰۰ ن.ڤ تا ۱۱۰۰ ن.ڤ (دۊدموݩ آنزان تا اؽرشت بابلی‌ یا د شۊش)[۷]
  • عیلٛام نۊ: نزیک ۱۱۰۰ ن.ڤ تا ۵۳۹ ن.ڤ (۵۳۹ نوئا د زارۊ سرگردت گات هٱخامنشی)[۸]

فتراقکونیٛا ایساْ گات فراٛ عیلٛام ڤا سۊزیانا ناْ یٱکیٛ دونسٱنٱ، کاْ سۊزیانا هومبروئٱر چٱم ۉ بوناریٛا زاگروس هاری د خۊزسوݩ ناْ ایسنی ئٱ. هاٛ او پاتٱخت دمادار پاتشایی آنشان بیئٱ ۉ دۏئم یٱ کاْ شۊش ۉ عیلٛام هومبروئٱر یٱک ناٛینٱ. د ٱسل، د میٛن ڤیرگار چٱن هزار سالٱ عیلٛام، سٱرهۉگٱیا ایٛ ڤلات ناْ تٱنیا د گات ڤ گات، بٱلکوم ڤا ساٛلٛ د دیٛدجا کٱسؽ کاْ دبارٱ ڤٱ میٛ گوتٱ، فٱرخ میٛکردٱ. چی یٱ کاْ، د ری سرچشمٱیا مؽنجاگلالؽا مۊئٱ نٱقشٱ تٱقریبٱن میزونؽ د عیلٛام د دماتر هزارٱ سئم نوئا زارۊ کٱشی؛ کٱشیئن ایٛ نٱقشٱ بیٛشتر سی «ڤلات شناسی سارگون ٱکدی» ئٱ، چی کاْ د گات آشۊری نۊ دۏرس بی ۉ دامونٱ زلٛ بیئن سارگون گٱپ نزیک ڤ ۲۳۰۰ نوئا زارۊ ناْ دیٛاری میٛکٱ. ها دش کاْ د ری سیفایا مؽنجا گلالؽاْ د دما هزارٱ سئم نوئا زارۊ، ڤلات عیلٛام گرد بٱرزیگٱ ایٛروݩ د ڤٱر ماٛیرت، د میٛنجا گلالؽا تا چٱم کٱڤیر ۉ چٱم لۊت ۉ د دٱریا کاسپیئٱن تا گٱناو فارس کٱشسٱ بی. ڤلی نفۊز رٱهزهشت عیلٛامی د زموݩ فرٱ گٱپترؽ د سٱرهۉگٱیا سؽاسی بی ۉ د آسؽا میٛنجایی، ٱفغانسوݩ، پاکسوݩ ۉ بال آویا هارگٱ گٱناو فارس میٛ رٱسس. باید گوت کاْ د میٛن قٱرنیٛا آخر هزارٱ سئم، سۊزیانا قرؽ ڤٱختیٛا د دیٛجا سؽاسی ڤ پاتشایا مؽنجا گلالؽا ڤابٱستٱ بی کاْ میٛنجا ایٛ پاتشایا زیتر ٱکد ۉ نوئاتر اۊر بی؛ سۊزیانا تٱنڳؽا سی گات کٱمؽ ٱندوم کونفدراسیون عیلٛامی بی. کونفدراسیون عیلٛامی د چٱن پاتشا دۏرس ماٛی: پاتشایی آڤان (گاسؽ د راساگٱ زاگروس)، سیماشکی یا ڤا گوتن آشۊری، شیمشکی (گاسؽ د کرموݩ تا دٱریا کاسپیئٱن) ۉ آنشان (آستوݩ ایسنی فارس کاْ ڤ شؽڤٱ آمۊختٱ د راساگٱ بۊشاٛئر ڤ گٱناو فارس دٱسرسی دارٱ ).مۊئٱ یٱناْ هٱم گوت کاْ گرد ایٛ تٱریفؽا د دیٛجا میٛنجا گلالونٱ. سی خٱلک بٱرزیگٱ ایٛروݩ، یٱنی آڤانی‌ یا ۉ شیمشکی‌ یا، عیلٛام هومبا ڤلات آنشان بی. گات کاْ عیلٛامی‌ یا ڤا خٱلک سۊزیانا یٱکیٛ بیئن ۉ د سالٛ ۲۰۰۴ نوئا زارۊ پاتشایی سئمی اۊری خلاس کردن ، ڤنو سۊزیانا ناْ کردن ٱندوم عیلٛام؛ اۊساْ نۏئمی پاتشا سیماشکی د سۊزیانا، دۊدموݩ اْپرتی یا سۊکل ماْ یاناْ دۏرس کرد. دبارٱ «پاتشایا آنشان ۉ شۊش» کاْ د گات عیلٛامی میٛنجایی (۱۵۰۰ تا ۱۱۰۰ نوئا زارۊ) پاتشاشی میٛ کردنٱ، د ری مٱدرٱکیٛا ڤ جا مٱنٱ، دونؽم کاْ دٱس کٱم ڤ آستونیٛا ایسنی خۊزسوݩ، فارس ۉ بۊشاٛئر پاتشایی میٛ کردنٱ. د هزارٱ یٱکم نوئا زارۊ، فرٱ بیئن لٛونؽایؽ کاْ ڤ زڤونیٛا ۉ لزڤؽا هند ۉ ایٛرونی قسٱ میٛ کردنٱ د میٛن بٱرزیگٱ ایٛروݩ، باعس بی کاْ عیلٛامیا مولک پاتشایی خوشاْ د دٱس باٛئٱن ۉ ڤ سۊزیانا پنا باٛیرٱ؛ دیساْ ڤا دما بی کاْ آخری سٱرهۉگٱیا عیلٛام ڤ سۊزیانا میٛهٱرد. د سالنومٱیا آشۊربانیپال، بٱردنڤشتٱیا هٱخامنشی ۉ کتاو نزٱرکردٱ ۉ کتاویا دٱسٱکی ڤنو ڤ اؽ ڤلات کوچک هشارٱ بیٱ. ڤا پیشرٱفتیٛا ایساْ، دونسٱیا ایٛما د ڤیرگار عیلٛام هنی فرٱ کٱم ۉ کٱسر دارٱ. سی کٱم بیئن سٱرتیٱیا مٱلی، بازسازی ڤیرگار عیلٛام بیٛشتر بوئد د ری دونسٱیا میٛنجا گلٛالؽا بۊئٱ. تا ایساْ گٱپتری کوت دونسٱیا عیلٛامی د کٱنعانؽا شۊش اومایٱ ڤ دٱس ، شٱئرؽ کاْ د گات ساختش راس ۴۰۰۰ سال نوئا زارۊ، قرؽ د ڤٱختیٛا زؽر سولتٱ هیٛز عیلٛام ۉ قرؽ هٱم زؽر سولتٱ مؽنجاگلالؽا بیٱ. د کٱننی یا نوئاتری قٱلٱ شۊش، سوفالیٛا فراٛ اومایٱ ڤ دٱس کاْ چی ڤنو د گلٛال میٛنجایی پیٛا نمۊئٱ. جۊرؽ کاْ د گاتؽ هنی (تیکٱیا ۲۲ تا ۱۷ د فتراقؽایؽ کاْ «لو برون» ٱنجوم داٛئٱ) مٱڤاد دماترشناسی ڤ دٱس اومایٱ چی مٱڤاد دماترشناسی میٛنجا گلالؽا د گات اورۊک ٱ .د راس ۳۲۰۰ نوئا زارۊ، مۊئٱ کارگرایی بٱرزیگٱ ایٛرونی ناْ د شۊش دی ؛ سی یٱ کاْ نمۊنٱیا چی یٱک بٱردنۏئشتٱیا عدٱدی ۉ دماتر بٱردنۏئشتٱیا عیلٛامی نوئاتری کاْ د شۊش پیٛا بینٱ، د قرؽ کٱمتر د تیٛارگٱیا بٱرزیگٱ ایٛروݩ تا راساگٱیا دیرترؽ چی شٱئر سوختٱ د سیستوݩ اوما ڤ دٱس. تۉرهیٛل عیلٛامی نوئاتر کاْ گرد فتراقیٛا سی پیٛا کردن رٱمز ڤٱ بؽ ڤٱر مٱنٱ، تا راس ۲۷۰۰ نوئا زارۊ ڤ کار گرتاْ بیٱ ڤلی د گات کٱمتر شناختٱ بیٱ تر ، یٱنؽ میٛن آخرؽا گات دما-عیلٛامی ۉ رٱڤٱندیٛاری سلسلٱ آڤان، عیلٛام ڤ آرومی د غریڤی دروما. گلٛ یٱکم کاْ نوم پاتشایی عیلٛام ناْ ماٛینؽم د بٱردنۏئشتاٛیؽ د آنمبرگسی پاتشا کیش ٱ کاْ د راس ۲۶۵۰ نوئا زارۊ پاتشایی میٛکردٱ. ڤلی تٱنڳؽا د شرۊ گات ٱکدی کاْ نوم عیلٛام د سٱرتیٱیا نۏئشتٱ بیٱ دیٱ مۊئٱ.

دما عیلٛامی[آلشتکاری]

ایٛ نٱقشٱ نشوݩ دیٛارکن ڤلات عیلٛام د گات نوئا عیلٛام ٱ.

دما عیلٛامی یٱکیٛ د گاتیٛا ڤیرگار عیلٛام د سالیٛا ۳۲۰۰ تا ۲۷۰۰ نوئا زارۊ ئٱ.

عیلٛام نوئاتری[آلشتکاری]

د گات عیلٛامی دمایی، ساْ سلسلٱ د شؽڤٱ ۉ مٱنش پاتشایی بینٱ. پاتشایا دۏ سلسلٱ ٱڤٱل ، یٱنؽ سلسلٱیا آڤان ۉ سیماشکی، د نومگٱ پاتشایایؽ کاْ د شۊش دۉرٱ بابلی قاٛییم اومایٱ ڤ دٱس، نوم بوردٱ بینٱ. د سنٱد ٱڤٱل دوئزٱ نوم اومایٱ ۉ نۏئشتٱ «دوئزٱ پاتشا آڤان» ها ڤ دۏمش، اۊساْ دوئزٱ نوم هنی اومایٱ ۉ نۏئشتٱ «دوئزٱ پاتشا سیماشکی» ڤ تۏرش اومایٱ. چوئارشٱ کتاویا چی مؽنجاگلالؽایؽ، د اؽ سنٱد مٱمۊلی ناْ د سالؽا پاتشایی شایا نوم بودسٱ ۉ نۏ ٱسلشو دؽاری بیٱ؛ ۉ هیچ نشونؽ د کامل بیئن اؽ دۏ لٛیست د دٱس نؽ.ڤلی ڤا یٱ کاْ اؽ سنٱد دٱسٱکیٱ، قرؽ د کٱسؽا دؽاری بیٱ دش د رٱ سٱرتٱیا هنی شۊش یا مؽنجا گلالؽا اْشناختٱ بینٱ، بنا ڤ یاٛ دؽاری مۉئٱ کاْ ڤنو کٱسؽا ڤیرگاری بینٱ ۉ خؽالؽ نؽسن. سلسلٱ سئم، یٱنؽ اْپرتیا، ڤا دۉرٱ بابلی قاٛییم د مؽنجا گلالؽا هومدا ئا، اؽ سلسلٱ عیلٛامی ناْ بؽشتر «سلسلٱ سوکول مخ یا» مۉئٱن سی یٱ کاْ پاتشایاشو ڤ سوکول مخ نومدؽار بیئن.

پاتشایی آڤان[آلشتکاری]

ریشٱ نومٱ پاتشایی آوان ۉ پاتشایا سیماشکی؛ ۱۸۰۰ تا ۱۶۰۰ دما زارۊ، مۊزٱ لۊڤر.

پاتشایی آوڤان ڤا سلسلٱ سارگون ٱکدی (۲۳۳۴ تا ۲۲۷۹ نوئا زارۊ) هوم زموݩ بیئن ۉ گمو ماٛرٱ آخری پاتشا اؽ سلسلٱ، پۊزۊر اینشوشیناک، د زمون اۊر نمو (۲۱۱۲ تا ۲۰۹۵ نوئا زارۊ) رٱڤٱندؽار سئمی سلسلٱ اۊر، پاتشایی مؽکردٱ. د اؽ مٱرهلٱ دونسٱیا دبارٱ عیلٛام د سٱچشمٱیا مؽنجا گلالؽا دؽاری ئٱ، سی یٱ کاْ تڤٱجۏ مؽنجا گلالؽاییا ڤ سرڤٱت سرؽشتی فلات اؽروݩ (چی چۊ،بٱرد آو فلزؽا) کاْ خوشو ڤنوناْ ناشتنٱ، گرتٱ بیٱ. چآو لٛٱشگٱرکشیا ڤنو دونسمٱنیا موهمؽ سی بازسازی ڤیرگار ۉ ڤلات شناسی عیلٛام ڤ دٱس ماٛیٱ.دبارٱ هٱفت پاتشا ٱڤلی نۏئشتٱ بیٱ د نومگٱ پاتشا شۊش چی یؽ نوئنؽم، ڤلی هٱشتمی ۉ نۏئمی شا (ڤ تۉر چوئارشٱ) د گوزارش لٛٱشگٱرکشی‌ یا سارگون ۉ کورش ریمۊش اوئردٱ بیٱ.هدٱف ٱسلی اؽ لٛٱشگٱرکٱشیا ٱکدی بٱئرٱڤرداری اومۊری د ڤلات ایلٛام شامل مرخشی (بٱلۊچسوݩ) بی.ڤلی ڤ نٱزٱر مؽا کاْ اؽ لٛٱگٱرکشیا د هٱد پۊرسن سی غنیمٱت بی نٱ فٱت راسی اؽ قلٱمرۉ گٱپ.منیش تۊشو، شا ٱکدی، ڤ جٱنڳ د هارگٱ اْدامٱ دٱ ۉ اؽ گلٛ د «شٱخیروم» د ساهل گٱناو فارس زلٛ بی، اۊساْ سی ڤ فٱرموݩ کردن یٱکاگرتاٛ د سی ۉ دۏ شٱئر د ساهل عرۉیی گٱناو فارس د دٱریا گوئارس. .د دۉروݩ پاتشایی نارام-سین ٱکدی، یاٛ قرارداد باٛن هاکم زؽر نٱزٱر نرام-سین کاْ د شۊش پاتشایی مؽکرد ۉ شا آڤان، شایٱد خیتا، بٱسس.یٱ قاٛیمیتری مٱتن اْشناختٱ بیٱ عیلٛای ئٱ کاْ ڤا نشونٱیا تۏرهؽل مؽخی نۏئشتٱ بینٱ ڤلی لٛرنیئن ۉ تٱفسیرش سٱختٱ. آخری شا نومگٱ پاتشایا شۊش، پۊزۊر اینشۊشینک، نوئاتر شۊش ۉ دماتر آنشان هٱلارۊ کرد ۉ چنی دؽارٱ کاْ ڤا موتیع کردن شا سیماشکی تونس یٱکاگرتاٛیی سی زموݩ کٱمؽ د فدراسیون ایلٛامی دۏرس بٱکٱ؛ ڤلی جانشینؽاش نٱتونسن کاْ شۊش ناْ د ڤلات عیلٛام ڤیردار بۊئٱن. پۊزۊر اینشۊشینک چٱن بٱردنۏئشتٱ ڤ نوم خوش د شۊش جا نؽایٱ. قرؽ دشو ڤ ٱکدی نۏئشتٱ بینٱ ۉ قرؽ ڤ تۏرهؽل عیلٛامی مادار یا عیلٛامی خٱتی؛ عیلٛامی خٱتی یاٛ سامونٱ سی نۋئشتنٱ کاْ تٱنڳؽا قرؽ د نشونٱیاش دۏرس دؽاری بینٱ. شاهٱد نشونٱیا عیلٛامی خٱتی د عیلٛامی نوئاتری گرتٱ بیئۊئٱن. ڤلی سولتٱ شایا عیلٛام ڤ شۊش تۊلؽ نٱکٱشی، چٱن سال دماتر شولگی، پاتشا اۊر (۲۰۹۴ تا ۲۰۴۷ نوئا زارۊ)، اؽ شٱئر ۉ راساگٱیا دۉرڤٱرشاْ هنی گرت، ۉ سی گلٛی هنی شٱئر شۊش زؽر نٱزٱر پاتشایی مؽنجا گلالؽا رٱت ۉ تا ڤریساینش پاتشایی هاٛ چنی مٱن.

پاتشایی سیماشکی[آلشتکاری]

د دوئزٱ شا سیماشکی ک نومشو د نومگٱ شایا شۊش اوئردٱ بیٱ، نوم نۏ کٱس د سٱرچشمٱیا تر اومایٱ. د کوت یٱکم اؽ دۉرٱ ماٛینؽم کاْ مؽنجا گلالؽاییا دپسا ڤ فلات اؽروݩ اؽرشت مؽارٱن؛ چنی کاْ دؽارٱ تمارزۊ بؽشتر اؽ اؽشتؽا سیماشکی، نیشموݩ شایا عیلٛامی بیٱ کاْ د راساگٱ کرموݩ ایسنی بینٱ؛ ڤلی اؽرشتؽا فرٱ کٱم ڤ نٱتیجٱ مؽرٱسسنٱ. د باٛن اؽ لٛٱشگٱرکٱشیا دۉرٱیایؽ د سول بیٱ کاْ ڤ دۏمش اْزدڤاج مؽن هونڤادٱیا ٱشرافی بیٱ. چی، شۊ سین، شا اۊر، یٱکؽ د دوخدرؽاش بی ڤ باٛیی شازیٱ آنشو، ڤلی نوئاتر دٱسکٱم دۏ گلٛ ڤ ساهل هارگٱ ٱفتاوزنوݩ دٱریا کاسپیئٱن اؽرشت اوئرد.چنی کاْ دؽارٱ مؽنجا گلالؽاییا سی ڤ چٱنڳ اوئردن مٱڤاد خام مٱسرٱفیشو، تا کاْ گلٛؽ ڤ رٱڤشؽا سول آمیز ۉ تا کاْ گلٛؽ زۊر ڤ کار مؽبوردنٱ .ڤلی زۊر مؽنجا گلالؽاییا ری ڤ هار رٱتن بی. ایبی سین، آخری شا سلسلٱ اۊر (۲۰۲۸ تا ۲۰۰۴ نوئا زارۊ)، نمؽتونس ڤ قیلٛی ڤلات عیلٛام نفۊز بٱکٱ ۉ دٱس نشٱنٱش، ایر ناننا، داٛ ڤ کوتؽا هنی عومدٱ ٱفتاوزنوݩ پاتشایی سولتٱ ناشت ۉ تٱتڳؽا ڤ ڤلاتؽا تۏر شمالی ٱفتاونشیݩ ڤ هارگٱ ٱفتاوزنوݩ د آربلا ڤ بٱشیمٱ د ساهل شمالی گٱناو فارس سولتٱ مؽکردٱ. د سال ۲۰۰۴ نوئا زارۊ، علٛامیا ڤا سۊزیانا یٱکؽ بیئن ۉ ڤ رٱئبری کینداتو، شٱشمی شا سیماشکی، ڤ اۊر زلٛ بیئن ۉ ایبی سین ڤ داسوݩ زندونی ڤ عیلٛام بوردن.

پاتشایی اْپرتی[آلشتکاری]

چنی کاْ دؽارٱ اؽ دۉرٱ دراز کاْ ساْ قٱرن تۊل کٱشس، ڤا بیئن قرؽ بؽشتر ۉ جۊرڤاجۊر بیئن مٱدرٱکؽایؽ کاْ هؽسن، هنی هٱم یٱکؽ د شؽڤسٱتری دۉرٱیا ڤیرگار عیلٛام ٱ. ساْ چی کاْ بازسازی ڤیرگار اؽ دۉرٱ ناْ شؽڤٱنٱ ۉ ڤیرگاردونؽا ایسناْ شؽت کردٱ: یٱکم، رزگ جانشینی ۉ شٱجرٱ نومٱ هاکمؽا اؽ دۉرٱ ئا؛ د کولٛ تٱفسیر غلٱت جۏملٱ ٱکد «کور خوئٱر شیلخخٱ» (mār ahāti(-šu) ša Šilhaha)، فتراقکونیا گمو مؽکردن کاْ لٛرنیئن دۏرس mār ahāti، چی مؽنجا گلالؽا، خوئٱرزا (کور خوئٱر) ئا، ۉ اؽ اْستلا د راسی ڤ یاٛ قۉمؽ نسبی هشارٱ مؽکٱ. د کولٛ، دبارٱ بٱئربیئن قودرٱت باٛن تٱلٛؽا خدٱنگ ۉ عٱرزی هونڤادٱ شایی فٱرزیاٛ گوتٱ بی کاْ مٱخسۊس عیلٛام بی.ڤلی راسش چی هنی بی: هومبا کلٱمٱ «کور خوئٱر شیلخٱخٱ» خوئٱزا نؽ، بٱلکوم ڤ مٱنی کورؽ ئٱ کاْ شیلخٱخٱ د هوبٱستری ڤا خوئٱر خوش ڤ دیر اوئردٱ ۉ نشونٱ دوئٱت ڤا مٱهرٱمؽا د مؽن هونڤادٱ پاتشایی بیٱ؛ ڤارس مٱشرۊ شا، د اؽ دوئٱت ڤ دیر مؽایٱ. هٱمچنی، اؽ جۏملٱ تٱنڳؽا ی داسوݩ یا لقٱب بیٱ، چنو کاْ قٱرنؽا دماتر د موردن شیلخخٱ، اونتاش نپیریشٱ ۉ خوتلوتۊش اینشوشینک، خوشاْ کور خوئٱر شیلخٱخٱ مؽگوتٱ.هٱمچنی کلٱمٱ ٱکدی ناْ د عیلٛامی ڤ ruhu-šak لٛرنینٱ: ruhu هومبا کور د زمونؽ کاْ مٱنزۊر دا ۉ šak هومبا کور ٱ د زمونؽ کاْ مٱنزۊر بوئٱ ئا.کولٛٱن مٱسئٱ کلٱمٱ «دٱدٱ» د باٛن نؽ.مۉزۊ دۏئم کاْ جۊر مۉزۊ ٱڤٱل، موشگلؽ سی بازسازی دۏرس ڤیرگار عیلٛام بیٱ، بٱردنۏئشتاٛ د شیلخٱک اینشوشینک ٱ کاْ دش، جٱرغاٛ د شایا نوئاتر خوشاْ گوتٱ کاْ مٱعبدؽ هؽن اینشوشینک د نۊ ڤروئردنٱ. بؽشتر ڤیرگارنڤیسؽا گمو کردنٱ کاْ شیلخٱک اینشوشینک د اؽ بٱردنۏئشتٱ، شایا نوئاتر د خوشاْ ڤ رزگ زمونی گوتٱ ۉ مۊئٱ اؽ نومگٱ ناْ ڤا ٱندوم کردن نوم شایایؽ کاْ دشو نومؽ نۏمایٱ، تٱکمیلٛ کرد. هٱرچٱن نوم شایا نوئاتر، بؽشتر د ٱڤلؽا نومگٱ اومایٱ ۉ دما آخر نوم شایا دماتری اومایٱ، د مؽن هٱر جٱرغٱ رزگ نومگٱ شایا ڤا سٱرچشمٱیا هنی فٱرخ مؽکٱ. رزگ زمونی ڤ یٱک هٱردٱ، سی یٱ کاْ چنسن شایا ری هساو نسٱبٱ؛ تا کاْ گلٛؽ، د ٱڤٱل تٱلٛ مستقیم اوئردٱ بیٱ اۊساْ تٱلٛؽا عٱرزی، ڤلی قرؽ د جایا تٱلٛؽا عٱرزی، بؽ تڤٱجۏ ڤ رزگ زمونی، د تٱلٛ موستقیم زیتر اومایٱ. رزگ شایا دۉرٱ سۊکل مٱخؽا چنینٱ : «اْپرتی (اْبارات)، شیلخٱخٱ، سیروک توخ، سیڤٱ پلر خۊپاک، کۉک گیرمش، اْتٱ خۊشو، تمتیخلکی، ۉ کۉک نشوݩ».د ایچاْ رزگ اْپرتی، شیلخٱخٱ، سیروک توخ، سیڤٱ پلر خۊپاک د تٱلٛ موستقیم دۏرسٱ (راڤتٱ بوئٱ کوری ڤا یٱک دارٱن). ڤلی دۏ شا دماتری یٱنؽ کۉک گیرمش ۉ اْتٱ خۊشو، د نٱزٱر رزگ زمونی جاشو خۊ نؽ، سی یٱ کاْ ینو ماباٛن دۉرٱ شیلخٱخٱ ۉ سیروک توخ پاتشایی کردنٱ. بنا ڤ یٱ کۉک کیرماش د یاٛ تٱلٛ عٱرزی بیٱ ۉ سی ینٱ ها د نومگٱ بٱردنۏئشتٱیا شیلخٱک اینشوشینک، ڤ نوم «کور لانکوکو» اومایٱ. نوم لانکوکو د سٱرچشمٱیا هنی نۏمایٱ ۉ گاسؽ هیچ ڤٱخت ڤئ پاتشایی نٱرٱسیئٱ. اْتمال دارٱ کاْ برار یٱکؽ د سۊکل مٱخؽا بیٱ کاْ ڤٱختؽ د دۏنیا رٱتٱ، ڤارس موستقیمؽ ناشتٱ یا ڤرٱسٱش سی پاتشایی، فرٱ جڤوݩ بیٱ ۉ سی ینٱ ئا، کور برارش یٱنؽ کور لانکوکو ڤ پاتشایی رٱسسٱ. دلٛیلٛؽا بؽشتر، د بٱردنۏئشتٱیا قرؽ د کارمٱنؽا ردٱ ڤارۏیی ڤ دٱس مؽا کاْ دماتر د خدمٱت د دٱسگا ایدادو دۏئم، دٱئمی شا سیماشکی، ڤ کۉک کیرماش خدمٱت کردنٱ.بنا ڤ یٱ، اۊ چنو کاْ زیتر فگر مؽکردن، نمؽ تونسٱ د قٱرن پونزٱئم نوئا زارۊ پاتشایی کردٱ بۊئٱ. تٱمتی خلکی و کۉک نشۊر آخری شایا اْشناختٱ بیٱ سۊکل مٱخؽا، گاسؽ د تٱلٛ موستقیم بینٱ. دما آخر، مۉزۊ سئم ینٱ بی کاْ ڤیرگارنڤیسؽا گمو مؽکردن، بٱردنۏئشتاٛ د اْتٱ خۊشو دؽاری مؽکٱ کاْ زموݩ پاتشایی اْپرتی، شیلخخٱ ۉ اْتٱ خوشو هوم زموݩ بیٱ ۉ ٱڤلی هکۊموت ساْ کٱسٱ سلسلٱ ناْ دۏرس کردنٱ. د ٱسل د ری مٱدرٱکؽا جۊرڤاجۊر، مٱخسۊسٱن مورٱیا اوستڤاناٛیی خدمٱت کنؽا اؽ شایا، مۊئٱ نشوݩ دٱ کاْ باٛن شیلخٱخٱ ۉ اْتٱ خۊشو، شٱش سۊکل مٱخ هۏکم مؽدٱنٱ: «پالا ایشن، کۉک کیرماش، کۉک سنیت، تم سنیت، کۉک نوخۊنتٱ ۉ کۉک نوشۊر یٱکم». اؽ جٱرغٱ د قٱرن بیسم نوئا زارۊ پاتشایی کردنٱ، ڤلی فرٱ د فتراقکونؽا، چی ڤالتر هینتس ۉ هاید ماری کوخ، پاتشایی ینون د قٱرن شومزٱئم نوئا زارۊ دونٱن.ڤا ڤیراشت تۉزیهؽا هؽن اؽ سئونٱ، ایساْ مۊئٱ ڤیرگار سلسلٱ اْپرتی ناْ خۊ، ڤلی ناکامل، نۏئشت. پاتشایا سیماشکی کاْ جانشی کینداتو بینی، دما د باٛن رٱتن پاتشایی اۊر د شۊش جا ڤٱنن. پاتشایا سیماشکی، ایدادو یٱکم ۉ تن روخوراتر دۏئم (کاْ ڤا مکوبی، دوخدر بیلالاما پاتشا اشنونا د مؽنجا گلالؽا دوئٱت کرد) مٱعبٱدؽایؽ ناْ د شۊش ساختٱ یا د نۏ ڤروئردنٱ.ڤلی اْپرتی دۏئم ڤا یٱ کاْ د نومگٱ پاتشایا شۊش نۏئمی پاتشا سیماشکی نوم گرتٱ، رٱڤٱندؽار سلسلٱ نۊیؽ بی کاْ ڤیرنگارؽا ایسنی ڤش مۉئٱن سلسلٱ اْپرتیا.بلاجی ینٱ ئا کاْ یٱکمی پاتشایا اْپرتی، هومگات ڤا آخری پاتشایا سیماشکی (یٱنؽ ایدادو دۏئم، ایدادو نپیر، ۉ اْتمالٱنایدادو تٱمتی) پاتشایی مؽکردنٱ. اْپرتی، یٱکمی پاتشاْ سلسلٱش، دٱس کٱم قرؽ د اۏمرش ڤا بونکوی د پاتشایا سۊکل مٱ، هومگات بی. دۏئمی پاتشا اْپرتی، شیلخٱخٱ، د دۏ سنٱد د دۉرٱ اْتٱ-خۊشو ڤیر بیٱ؛ اْتٱ خۊشو ڤا سۊمو اْبوم (۱۸۹۴ تا ۱۸۸۱) یٱکمی پاتشا سلسلٱ یٱکم بابل، هوم زموݩ بی. دۏئمی شا اْپرتی، شیلخٱخٱ، د دۊ سنٱد د دۉرٱ اْتٱ-خۊشو اومایٱ؛ اْتٱ خۊشو ڤا سۊمر اْبوم (۱۸۹۴ تا ۱۸۸۱) ٱڤلی شا سلسلٱ ٱڤٱل بابل، هوم زموݩ بی.

دۊ ڤیژگی د سلسلٱ سۊکل مٱخؽا دؽاریئٱ: یٱکؽ زموݩ پاتشایی شو ۉ دۏئم، ڤ تمایل فراٛ هوندوݩ سلتنٱتی ڤ رٱزهشت سامی. ڤا رٱتن سۊزیانا ڤ سٱر اْمپراتۊری عیلٛام، سۊکل مٱخؽا چنو کردن کاْ شۊش هاٛ چنو جاگٱ موهمؽ بٱمونٱ. اؽ کارؽا د چٱن هۉزٱ دؽاریئٱ. چنی کاْ، عیلٛامیا زڤوݩ خوشون ڤ مٱردموݩ شۊش تٱئمیلٛ نٱکردن؛ بؽشتر سنٱدؽا اؽ دۉرٱ کاْ د هٱفاریا شۊش اوما ڤ دٱس، ڤ زڤوݩ ٱکٱدی هؽسن؛ بؽشتر ڤنو سنٱدؽا هقۊقی یا اومۊری هؽن زناٛیی رۊزمٱرٱ هؽ ۉ نۏئمی سۊکل مٱخؽا سۊکل د ڤنو اومایٱ.چی زڤوݩ، مٱردم شۊش کوملۊس خودایا (پانتئون) شۊشی-مؽنجا گلالؽا خوشون ڤیردار بیئن کاْ د مؽنجاش، اینشوشینک، خودا لٛادرار اؽ شٱئر بی.خودایا عومدٱ عیلٛامی کٱم بیئن ۉ. دما آخر اؽ تٱڤٱجۏ ڤ رٱزهشت سامی، یا فرٱنگی بیئن، د لقٱبؽاشو دؽاریئٱ.جۊرؽ هنی بۉئؽمو، لقٱبؽا شاهی هٱم علاقٱ سۊکل مٱخؽا ناْ ڤ رٱزهشت سامی نشوݩ ماٛیٱ.داسوݩ «شا آنشان ۉ شۊش» کاْ لقٱب اْپرتی، ریگوشوݩ سلسلٱ سۊکل مٱخؽا، بی، آزاکاٛ هؽز گرت ۉ داسونؽایی ڤ کار ماٛرٱت کاْ ڤ کارکنؽا مؽنجا گلالؽا گوتٱ مۊئٱ د شۊش یا عیلٛام هؽن دۉروݩ پاتشایی سئم اۊر بیٱ. قودرٱت ڤارۏ ڤا سۊکل مٱخ بی. تا کاْ گلٛؽ شا قرؽ د قودرٱتشاْ ڤ بٱچٱیاش مؽدٱ، کاْ چنی ٱر فٱرمودار ڤلاتچٱیا ٱفتاوزنوݩ اْمپراتۊری بیئن، لقٱب «سۊکل عیلٛام ۉ سیماشکی» ڤشو داٛئٱ ماٛیی ۉ ٱر فٱرمودار سۊزیانا مؽبین، ڤ «سۊکل شۊش» نومدؽار ماٛیین؛ گاتؽ ڤ فٱرمودار «شا شۊش» مؽگوتنٱ. سی ینٱ لٛازمٱ تا فٱرز بٱئربیئن قودرٱت د عیلٛام ناْ بٱنؽم ڤ لٛا .جانشینی شا هٱق کور گٱپ بی ، ڤلی یاٛ چی عومدٱ ڤش اْزاف بی، مٱشرۊیئٱت درٱجٱبٱنی داشت: رۊلٱیا زایسٱ د دوئٱت مؽن هونڤاداٛیی ڤ رۊلٱیا زایسٱ د دوئٱت ڤا غریڤٱیا نوئاتر بی. رۊلاٛ کاْ د دوئٱت شا ڤا یاٛ شازادٱ عیلٛامی، یٱنؽ غریڤٱ (دٱر د هونڤادٱ)، ڤ دیر مؽ اوما، مٱشرۊیئٱت داشت. ڤلی رۊلاٛ کاْ د دوئٱت شا ڤا خوئٱر خوش ڤ دیر مؽ اوما، مٱشرۊئیٱت ڤارۏترؽ داشت.. چنی، کور گٱپتر ک د دوئٱت شا ڤا یاٛ شازادٱ دٱر د هونڤادٱ (دوئٱت دٱر هومسری) ڤ دیر اومایٱ، بایٱد تاج ۉ تٱخت ناْ ڤ برار کوچکتر کاْ د دوئٱت دمایی شا ڤا خوئٱرش (دوئٱت مؽن هومسری) ڤ دیر مؽ اوما، مؽدٱ.کورؽ کاْ د دوئٱت شا ڤا دوخدرش ڤ دیر مؽ اوما، بؽشتر د باقی ڤ هساو مؽ اوما. چٱن قٱرن دماتر سی خوتلوتۊش اینشوشیناک چنی بی، چنو کاْ دؽارٱ کور شوترۊک نوخونتٱ د دوخدرش نوخونتٱ اوتو بی .ڤٱختؽ کاْ شا ڤرٱسٱ نرینٱ ناشت یا ڤرٱسٱش سی پاتشایی فرٱ جڤوݩ بی، قودرٱت ڤ تٱلٛ عٱرزی مؽرٱسس. چی ڤلاتؽا تر.لٛازم ناٛیی کاْ «سۊکل عیلٛام ۉ آنشان» ۉ «سۊکل شۊش» ڤا بالادٱس سۊکل مٱخ پاٛڤٱت داشتوٙهونڤاداٛیی داشتۊئٱ.ڤلی تا کاْ گلٛؽ کاْ شا سی مٱسلهٱت رۊلٱیا خوش د قودرٱت شریک مؽکرد. چنی گمو ماٛرٱ کاْ چی دۉرٱ هٱخامنشی، دٱربار د توئسوݩ سی خاتر گٱرما فرٱ د شۊش ماٛرٱت ۉ د فلات ک موتٱدلتر بی، زهشت مؽکرد. چنی بؽتر بی کاْ کٱس دۏرسؽ ناْ سی اْدارٱ اؽ ڤلاتؽا مٱنسۊب بٱکٱ.

عیلٛام میٛنجایی[آلشتکاری]

د دۉرٱ عیلٛام مؽنجا، شایا عیلٛامی آزاکاٛ رٱ خوشون د دۉرٱ زیتر جگا کردن. د ڤاقع ڤیژگی اؽ دۉرٱ، «عیلٛامی بیئن» سۊزیانا ئٱ (چوئارشٱ «سامی بیئن» د دۉرٱ زیتر). شایا اؽ دۉرٱ، داسوݩ سۊکل مٱخؽا سۊکلن ڤلٛ کردن ۉ داسوݩ قاٛئیمی «شا آنشان ۉ شۊش» ناْ گرتن ڤ خوشو (د بٱردنۏئشتٱیا ٱکدی چنینٱ «شا شۊش ۉ آنشان»). زڤوݩ ٱکدی د زموݩ یٱکمی هونڤادٱ پاتشایا عیلٛامی مؽنجا، یٱنؽ کیدینویا، هنی ڤ کار گرتٱ ماٛیی، ڤلی د بٱردنۏئشتٱیا دۏ دۊدموݩ دماتری، ایگٱ هٱلکی‌ یا ۉ شوترۊکیا، فرٱ کٱم دیئٱ مۊئٱ.بؽتری دۉرٱ پاتشایی عیلٛامیا د نٱزٱر هونٱر ۉ ماٛماری، دۉرٱ مؽنجایی ئٱ کاْ دش آسار ماٛماری قورپدارؽ دۏرس بیٱ کاْ بؽشتر مٱعبٱدؽا هؽسن.عیلٛامیا هٱپ چی لٛونؽا دمادار هنی ڤ مٱزهٱب ۉ پرٱستش خودایا اْهمیئٱت ماٛدوݩ ۉ دؽاری اؽ قسٱ بؽشتر مٱعبٱدؽا، قۉرؽا ۉ نٱقشؽا ڤرومایٱ د راساگٱیا زهشتی ڤنونٱ. یٱکؽ د ٱسٱرؽا عومدٱ ڤنو زیگورات چوغازٱمبیلٛ ٱ.د اؽ دۉرٱ مٱجمٱ خودایا عیلٛامی ڤ سۊزیانا تٱئمیلٛ بی ۉ ڤا ساخت کوملۊس سؽاسی-دینی چوغازٱمبیلٛ، ڤ اۉج قودرٱت خوش رٱسی.زیگورات چوغازٱمبیلٛ قاٛئیمیتری ٱسٱر اؽرونی ئٱ کاْ ٱبعاد ۉ خسۊسؽات بلاجی دارٱ ۉ ڤا هرٱمؽا مسر بروئٱری مؽکٱ. اؽ بنا گٱپ چی هرٱم پلٛٱکونی ڤروئردٱ بیٱ. راس ۱٬۲۴۴ تا ۱٬۲۰۸ نوئا زارۊ، قییا باٛن عیلٛام ۉ آشۊر ماٛرٱ ڤارۏ. توکولتی نینورتای یٱکم شا آشۊر ڤ کۏیا شمال عیلٛام اؽرشت مۉرٱ. د اؽ دۉرٱ ۉ د زموݩ پاتشایی کیدین خۊران (Kidin-Ḵutran) عیلٛام ڤ بابل اؽرشت مۉرٱ.[۹] د هدۊد ۱۱۷۱ نوئا زارۊ، کۊیترناهونتٱ شا عیلٛام ڤ بابل اؽرشت مۉرٱ ۉ اؽ ڤلات ناْ فٱت مؽکٱ.[۱۰] د هدۊد ۱٬۱۰۰ تا ۷۷۰ نوئا زارۊ، یٱکاگیری عیلٛام ۉ بابل ڤ تیشک آشۊر روخ ڤٱن مۊئٱ.[۱۱]

دۊدموݩ کیدینویا[آلشتکاری]

ڤ کار گرتن کلٱمٱ دودموݩ سی کیدینویا دۏرس نۊئٱ، سی یٱ کاْ هیچ نشونی د راڤتٱ بوئٱ بٱچاٛیی مؽن پٱنج هاکمؽ کاْ یٱکؽ دما یٱکؽ هنی ڤ هکومٱت رٱسسن، د دٱس نؽ: کیدینو، اینشوشینک سونکیر نپی پیر، تنروخۊراتر دۏئم، شالا ۉ تپتی اْهر. سنٱدؽا شۊش ۉ هٱفت تٱپٱ، کوبناک باستون، نشوݩ ماٛیٱ کاْ باٛن دۉرٱ سۊکل مٱخ ۉ دۉرٱ عیلٛامی مؽنجایی جگایی هؽ. یٱکمی نشونٱ جگایی، اْنتخاب لقٱب بی. کیدینو ۉ تپتی اْهر خوشو ناْ «شا شۊش ۉ آنزان» نوم نؽان ۉ چنی خوشون ڤ سونٱتؽ قاٛییمی دیسٱنن. لقٱب هنی ڤنو، «خدمٱتکن کیرواشیر» خودایی عیلامی ئٱ، چنی بی مٱجمٱع خودایا فلات ایروݩ د سۊزیانا رڤاج دٱن. ڤلی چی دۉرٱ نوئاتری، ڤنو هنی هٱم زڤوݩ ٱکدی ناْ د گرد بٱردنۏئشتٱیا خوشو ڤ کار مؽگرتن.

دۊدموݩ ایگٱ هلکی[آلشتکاری]

تا اؽ دما آخرؽا، چنو دؽار بی کاْ دۊدموݩ ایگٱ هلکی یٱکؽ د نومدؽارتری دۊدمونؽا د ڤیرگار عیلٛام ٱ. ڤیرگارنڤیسؽا گموݩ مؽکردن کاْ ڤ دۏم اؽرشت یٱکؽ د شایا کاسی ڤ نوم کوریگلزو دۏئم (۱۳۳۲ تا ۱۳۰۸ نوئا زارۊ) ڤ تیشک شا عیلٛامی ڤ نوم هۊرپتیلا ایگٱ هلکی راسونیا سال ۱۳۲۰ نوئا زارۊ، قدرٱت ڤ دٱس گرت؛ اۊساْ پاتشاییش ڤ شٱش جانشی رٱسس، کاْ نومدؽارتریشو اونتاش نٱپیریشٱ ئا کاْ د هدۊد ۱۲۵۰ نوئا زارۊ، زیگورات نومدؽار چوغازٱمبیلٛ ناْ ساخت.اؽ دۉرٱ ڤا کیدین هۊتران سئم خلاس بی کاْ ڤٱ ڤا ڤ دٱس اوئردن دۏ پیرۊزی د ڤٱر اْنلیل نٱدین شۊمی (۱۲۲۴ نوئا زارۊ) ۉ اْدد شۊما ایدین (۱۲۲۲ تا ۱۲۱۷ نوئا زارۊ) ڤ شکۊ ۉ گٱپی کاسیا خاتمٱ دٱ. تٱرکیب اْتلاعات ڤ دٱس اومایٱ د یاٛ نومٱ کاْ ایساْ د مۊزٱ ٱفتاوزنوݩ نزیک برلین دش ڤیرداری مؽکٱن ۉ دۏ کوت د یاٛ موجٱسمٱ پاٛدا بٱ د مۊزٱ لۊڤر، باعس تٱجدید نٱزٱر کامل د اؽ شؽفٱ بی. نوماٛ کاْ ها د برلین، یاٛ نۏئشتٱ بابلی جدید ٱ کاْ ڤ زڤوݩ ٱکدی نۏئشتٱ بیٱ، ڤلی ری کوتؽا موجٱسمٱ، بٱردنۏئشتاٛ ڤ زڤوݩ عیلٛامی هؽ. راٛکن نومٱ یاٛ شا عیلٛامی ئٱ کاْ نومش ری مٱتن د باٛن رٱتٱ ڤلی گموݩ ماٛرٱ، شۊترۊک ناهۊنتٱ یٱکم ٱ؛ نڤیسیار اْدعا مؽکٱ کاْ هکۊمٱت بابل هٱق خوشٱ.نوم موخاتٱب نومٱ هٱم د باٛن رٱتٱ. شا عیلٛامی سی سابت کردن گوتٱش ، نوم گرد شایا عیلٛامی کاْ ڤا شادوختؽا کاشی دوئٱت کردنٱ، ڤارد رۊلٱیا اؽ دوئٱتؽا مۉئٱ. چی، جانشین بلافٱسل ایگٱ هلکی، پهیر ایشن یٱکم، ڤا خوئٱرؽا دوخدر کوریگلزو یٱکم دوئٱت کرد؛ پاتشایی کوریگلزو یٱکم، د سال ۱۳۷۴ نوئا زارۊ خلاس بی، چنی دؽار مۊئٱ کاْ سلسلٱ ایگٱ هلکی یاٛ قٱرن د ڤٱ کاْ نوئاتر فگر مؽبی قاٛییمیتر بیٱ. هٱمچنی، دۏ شا کاْ نوئاتر نااْشناختٱ بینٱ د اؽ مٱتن اومانٱ: یٱکؽ، کیدین هۊتران دۏئم، کور اونتش نٱپیریشٱ (یٱ نمیتونٱ هاٛ او کیدین هۊترانؽ با کاْ ڤا کاسیا قی کردٱ)، دۏئم، کورش نٱپیریشٱ اونتش. سی یٱ کاْ تیکٱیا موجٱسمٱ مۊزٱ لۊڤر هؽن کیدین هوترانؽ تر کاْ کورش پهیر ایشنٱ ئا هؽ، هٱتمٱن ساْ پادشا ڤ اؽ نوم د سلسلٱ ایگٱ هلکیا بیٱ: کیدین هۊتران یٱکم، کور پهیر ایشن؛ کیدین هۊتران دۏئم، کور اونتاش نپیریشٱ ۉ کیدین هۊتران سئم کاْ بوئٱش دؽار نی؛ بنا ڤ یٱ شایایؽ کاْ د اؽ دۉرٱ ڤ قودرٱت رٱسسن، د هٱفت ڤ دٱ کٱس رٱسسنٱ، ۉ هنی دؽار نؽ کاْ نومگٱ کامل با. د راس، ٱڤلی تۉسیف ڤ جامٱنٱ دبارٱ اؽ سلسلٱ د یٱکؽ د بٱردنۏئشتٱیا شیلهٱک اینشوشینک د دۊدموݩ شۊترۊکی‎ ئٱ؛ اۊ د او بٱردنۏئشتٱیا، چٱن کٱس د شایا نوئاتری نوم مۉرٱ کاْ مٱبٱدؽ د اینشوشینک ناْ د نۊ ڤروئردنٱ. د نومٱ برلین هٱم تٱنڳؽا ڤ شایایؽ کاْ ڤا شادوختؽا کاسی دوئٱت کردنٱ یا رۊلٱیاشو نوم بوردسٱ. شایؽ کاْ د اؽ دۏ جٱرغٱ نۊئٱ، غریڤ مؽمونٱ. دما آخر، ایساْ مۊئٱ گوت کاْ هورپتیلا، شا عیلٛام ناٛئیٱ، بٱلکوم شا ڤلاتؽ ڤ نوم اْلامات بی .ڤیژگی عومدٱ اؽ سلسلٱ، «عیلٛامی کردن» سۊزیانا ئٱ؛ موجتٱمٱ دینی چوغازٱمبیلٛ، دوراونتاش دمادار، گڤاهؽ ڤ اؽ سؽاسٱت ٱ کاْ د زموݩ کیدینویا شرۊ بی یی. د گاتی کاْ اْپرتیا، داسونؽا، خودایا ۉ زڤوݩ خوشون د شۊشیا گرتٱ بیئن، ایگٱ هلکیا ڤ عیلٛامی بیئن سۊزیانا اْرار کردن. چنی بی کاْ، سنٱدؽا نۏئشتٱ بیئٱ ڤ زڤوݩ ٱکدی د زمون پاتشایی ایگٱ هلکیا فرٱ کٱمٱ ۉ بؽشتر اؽ نۏئشتٱیا ٱکدی نفری کٱسونؽ ئٱ کاْ ٱسٱرؽا ڤ جا مٱنٱ ڤٱن درمٱننٱ، چنی کاْ اؽ درمنکاریا تٱنڳؽا د مؽنجاگلالؽا سٱر مؽزنٱ. دۏئمی ویژگی اؽ سلسلٱ، نۊ کردن داسوݩ قاٛئیمی «شا شۊش ۉ آنشان بی. ڤیژگی هنی ۉ عومدٱتریشو، بیئن قودرٱت خودایا فلات اؽروݩ د سۊزیانا بی. سی نمۊنٱ ساٛلٛجا اونتش نپیریشٱ د چوغازٱمبیلٛ رۊشٱنگر ٱ؛ د نوئا، شا، زیگوراتؽ کوچک د هوماری ڤ مساهٱت ۱۰۵ متر چارسیک ساخت کاْ ڤدۉر اؽ موهٱڤتٱ مٱبٱدؽایؽ ساختٱ بی. اؽ زیگورات اْبتدایی ڤ اینشوشینک، خودا لٛادراری شۊش ۉ سۊزیانا پیشکٱش بیٱ بی. ڤلی، شا ڤ زیی نٱزٱر خوشاْ آلشت کرد ۉ تٱسمیم گرت زیگورات گٱپؽ ڤرارٱ. زیگورات کوچکٱ درمس ۉ ساختمونؽایؽ کاْ موهٱڤتٱ چارسیک شکل ناْ گرتٱ بیئن د ڤٱر، د تبٱقٱ ٱڤٱل بنا نۊ بیئن د یٱک. بنا نۊ پٱنج تبٱقٱ داشت ۉ مساهٱت هٱر تبٱقٱ د مساهٱت تبٱقٱ هاریش کٱمتر بی. بایٱد بۉئؽمو کاْ ساختموݩ جدید، شریکی ڤ نپیریشٱ، خودا عومدٱ آنشان ۉ اینشوشینک بٱخشس. اینشوشینٱک همیشٱ دما نپیریشٱ ۉ د مقام دۏئم مؽا؛ هٱتا زمونؽ کاْ کیریریشٱ، زؽنٱ نپیریشٱ بیش، اینشوشینک د جاگٱ سئم مؽ اوما. چنی بی کاْ، نوئاتر بیئن تیکٱ عیلٛامی ڤ تیکٱ شۊشی د رزگ خودایا هٱم اوما. ڤلی موقیاٛیٱت هٱتی پیچسٱتر د یٱ بی. مؽن ساْ دیڤار مؽنجایٱکاگرتٱ چوغازٱمبیلٛ، مٱبٱدؽایؽ سی خودایا جۊرڤاجۊر پانتون نۊ شۊشی-عیلٛامی ڤروئردٱ بی ۉ چنی کاْ دؽارٱ گرد خودایا عومدٱ کونفدراسیون عیلٛامی بیشونٱ.چی، پینی‌کیر، هومبو، کیرمشیر ۉ نهونتٱ، اْتمالٱن هؽن مٱجمٱ خودایا آڤان بینٱ؛ ڤا یٱ کاْ روهۊراتر ۉ هیشمتیک، د سیماشکی هؽز گرتنٱ. د مؽن خودایا آنشان، مۊئٱ ڤ زوج نپیریشا ۉ کیریرشٱ، ڤارد کیلخ شوپیر ۉ منزت نوم بورد. خودایا هنی شۊشی- مؽنجاگلالؽا، چی اینشوشینک، ایشمکٱرب، نبو، شٱمش ۉ ٱدد، باٛن قودرٱت عیلٛام ۉ شۊش تعادول بٱرقرار کردن.

رٱڤٱدؽاری شٱئر چوغازٱمبیلٛ بؽ هیچ نوئاتری، بؽشتر ماهؽئٱتؽ سؽاسی داشت تا دینی، سی یٱ کاْ نشوݩ مؽدٱ کاْ کونفدراسیون نوئادار عیلٛامی د نٱزٱر رٱزهشتی ۉ سؽاسی ڤ سۊزیانا موسٱلٱت بیٱ. بلاجی ئٱ کاْ اؽ موجتٱمٱ گٱپ آزاکاٛ درمس. هیچ شایؽ ڤ جۏز اونتش نپیریشٱ بٱردنۏئشتاٛ ڤ نوم خوش د اۊچاْ جا ناٛشت ۉ شوترۊک نٱخونتٱ چاو مؽارٱ کاْ بٱردنۏئشتٱ ناْ د دورونتاش ڤ شۊش بوردٱ. دبارٱ دۏ جانشی دمایٱک اونتش نپیریشٱ، یٱنؽ کیدین هۊتران دۏئم ۉ نپیریشٱ اونتش اْتلاعاتؽ د دٱس نؽ. لٛٱشگٱرکٱشیا آخری شا اؽ سلسلٱ کیدین هۊتران سئم، بروئٱر شایا کاسی بابل، اْنلیل نٱدین شۊمی ۉ اْدد شۊما آدینا، دؽاری ئٱ کاْ مؽنٱ خۊ اؽ دۏ هونڤادٱ پاتشایی، آزاکاٛ د باٛن رٱتٱ بی (زمونؽ مؽن اؽ دۏ هونڤادٱ راڤتٱ خۊیؽ بی).

دۊدموݩ شۊترۊکی[آلشتکاری]

د زموݩ شۊترۊکیا، شۊش، گٱپی خوشاْ کاْ قرؽ ڤا ڤروئردن چوغازٱمبیلٛ زؽر شعا قرار گرتٱ بی، هنی ڤ دٱس آوئرد ۉ گرد گٱپی تمٱدون عیلٛامی هنی دؽاری بی. سرڤٱتؽا شۊترۊک نٱهونتٱ یٱکم ۉ ساْ کور ۉ جانشینؽا اؽ نٱسل نۊ «شایا آنشان ۉ شۊش» فرٱ بروئٱر شایا کاسی مؽنجاگلالؽا لٛٱشگٱرکٱشی بٱکٱن ۉ پاتشایی عیلٛام ۉ دۏبؽشتر شۊش ناْ ڤا مٱبٱدیا کاْ جۊر قشٱنڳؽ د نۊ ڤروئردٱ بیئن، قٱنج بٱکٱن. ساْ جانشی شۊترۊک نٱهونتٱ د اؽ قرار بیئن: کۊتیر نٱهونتٱ دۏئم، شیلهٱک اینشوشینٱک ۉ هوتلوتۊش اینشوشینک.شۊترۊک نٱهونتٱ، کور هولوتۊش اینشوشینک، چٱن گلٛ بروئٱر مؽنجاگلالؽا لٛٱشگٱرکشی کرد ۉ د اۊچاْ غنیمٱت آوئرد کاْ ری ڤنو نومش نۏئشتٱ بیٱ. اْتلاعات ڤ دٱس اومایٱ د یاٛ نومٱ کاْ ایساْ د مۊزٱ ٱفتاوزنوݩ راس برلین ڤیردار مۊئٱن، دؽاری مؽکٱ کاْ شۊترۊک نٱخونتٱ ڤ بابل اْدعا سٱرڤری داشتٱ ۉ گاسؽ اؽ جٱنڳؽا دماتر د اْنکار بابلیا روخڤٱن بی. چنینٱ کاْ، دونؽم کاْ ڤٱ ڤ ٱکد، بابل، ۉ اْشنۊنا اؽرشت اوئرد ۉ موجٱسمٱیا منیش تۊشۊ ناْ د اْشنۊنا ڤ غنیمٱت گرت. هاٛ اؽ شا عیلٛامی بی کاْ سنٱدؽا نومدؽارؽ چی قانۊن هٱمۊرابی ۉ اْستل نرام سین ڤ داسوݩ غنیمٱت ڤ شۊش اوئرد. د سال ۱۱۵۸ نوئا زارۊ، ڤٱ شا کاسی، زبابا شۊما ایدینا ناْ کوشت ۉ کور گٱپ خوشاْ کۊتیر نٱهونتٱ ناْ ڤ تٱخت پاتشایی بابل نشٱن. ڤٱختؽ کاْ شۊترۊک نٱهونتٱ مورد، کۊتیر نٱهونتٱ بی ڤ جانشینش ۉ سؽاسٱت ڤٱ ناْ د مؽنجاگلالؽا اْدامٱ دٱ ۉ ڤا اۊلٛا نؽائن اْنلیل ندین اْخی (۱۱۵۷ تا ۱۱۵۵ نوئا زارۊ) سلسلٱ دراز کاسیا ناْ ڤ آخر رٱسٱن. ڤٱ تٱنڳؽا سی زموݩ کٱمؽ پاتشایی کرد ۉ دماتر گٱگٱش شیلهٱک اینشوشینٱک بی ڤ جانشینش. شیلهٱک اینشوشینٱک بٱردنۏئشتٱیا فراٛ د خوش ڤ زڤوݩ عیلٛامی ڤ جا نؽایٱ کاْ د یاٛ لٛا، لٛٱشگٱرکشیا دمایٱک ڤٱناْ ڤ مؽنجاگلالیا سٱبت کردنٱ، ۉ د لٛایؽ هنی، مٱبٱدؽایؽ ناْ کاْ اۊ ساختٱ یا دنۊ ڤروئردٱ ۉ ڤ خودایا پؽشکٱش کردٱ بی ناْ دؽاری مؽکٱ. چی یٱ، کاْ د بٱردنۏئیتاٛ مۉئٱ کاْ بیس مٱبٱد «باغدار» ناْ د شۊش ۉ عیلٛام پؽشکٱش خودایا کردٱ. آخری شا اؽ دۊدموݩ، هۊتلۊتۊش اینشوشینٱک، تا کاْ گلٛؽ خوشاْ «کور کۊتیر نٱهونتٱ ۉ شلیهٱک اینشوشینٱک» نومیٱ ۉ تا کاْ گلٛؽ خوشاْ «کور شۊترۊک نٱهونتٱ، ۉ کۊتیر نٱهونتٱ، ۉ شلیهٱک اینشوشینٱک» نومیٱ ؛ گموݩ ماٛرٱ ڤٱ کور شۊترۊک نٱهونتٱ د دوخدرش نٱهونتٱ اوتۊ بی، کاْ چنی کاْ دؽارٱ نمۊنٱ هنی د دوئٱت ڤا مٱهرمؽا مؽن دۊدموݩ پاتشایی عیلٛام ٱ. هۊتلۊتۊش اینشوشینٱک چٱن شایا نهاتریش ڤا کفایٱت ناٛیی ۉ سی زموݩ کٱمؽ، نٱبۊکود نسور شۊش ناْ دش گرت. اۊ د آنشان لٛؽز گرت،د اۊچاْ مٱبٱدؽ ڤروئرد یا د نۊ ڤروئرد ۉ اۊساْ ڤ شۊش گلٛ اوئرد، ۉ اْتملٱن د اۊچاْ گٱگٱش شیلنیا ٱمرۊ لگمر بی ڤ جانشینش. ڤا اؽ شا، قودرٱت عیلٛام سی زموݩ فراٛ د بٱرزیگٱ سؽاسی د باٛن رٱت.

عیلٛام نۊ[آلشتکاری]

ڤیژگی ٱسلی ۉ دؽاری دۉرٱ عیلٛام نۊ، اوماین اؽرونیا فراٛ ڤ بٱرزیگٱ اؽروݩ بی، کاْ د نٱتیجٱ، چی کاْ د پاتشایی قاٛییمی عیلٛام ڤ جا مٱنی، هنی هٱم کوچکتر بی. هٱر چٱن اؽ اؽرشت اوئرؽا د نۏئشتٱیا عیلٛامی دؽر دؽاری بینٱ، ڤلی بیئنشو د ری سٱرچشمٱیا آشۊری هٱتمی ئٱ.د سٱرچشمٱیا آشۊری دۏ جٱرغٱ د مادؽا دؽاری بینٱ: «مادؽا قودرٱتمٱن» ۉ «مادؽا دیر» یا «مادؽایؽ کاْ کٱش کۏ بیکنی، کۏگٱیا بٱردکؽاو زناٛیی مؽکٱن». جٱرغٱ ٱڤٱل کاْ راساگٱیا دۉرڤٱر هگمٱتونٱ (هٱمدوݩ ناْ ایسنی) ناْ اْشغال کردٱ بی، ڤ خاتر جٱنڳ یا دمایٱک ڤا آشۊریا ڤ خۊیی اْشناختٱ بیٱ؛ ڤلی جٱرغٱ دۏئم ، د ڤٱرگرتٱ گرد قبیلٛٱیا راساگٱیا مؽن دۉرڤٱر تاٛئروݩ ناْ ایسنی ئٱ ۉ ٱفتاوزنوݩ ٱفغانسوݩ ناْ د دٱس داشتن، ڤ خۊیی اْشناختٱ ناٛیئٱ. هٱخامنشیا (ۉ ڤ پاٛرڤی د اینو، هرودوت) جٱرغٱ دۏئم ناْ ڤ نوم مۉئٱن: «پارتیا، سٱگرتیا، آریانؽا، مٱرگیانیا، باکتریا، سٱغدیا ۉ گاس مٱردموݩ هومسا ینو.» ڤلی د سالنومٱیا آشۊری گرد اؽ قٱبیلٛٱیا اؽرونی ( اْشتبایی) زؽر داسوݩ یجاکی «مادیا دیردٱس» اومانٱ. یٱکؽ دونسن کۏ بیکنی ڤارد دماڤٱند ۉ ٱلڤٱند قابل قبۊل نؽ. یٱکؽ دونسن ک بیکنی ڤا سٱرچشمٱیا بٱردکؽاو د بٱدٱخشان ناْ تٱنڳؽا ڤا نۏئشتٱیا نڤیسیارؽا کلاسیک یٱکؽ مۊئٱ، بٱلکوم د نٱزٱر ڤیرگاری هٱم هساویی ۉ دۏرسٱ، چ سٱرچشمٱیا آشوۊری، عیلٛامی، یا اؽرونی ڤٱ ناْ سٱبت کردنٱ یا نٱ. پؽشکرد آروم مادؽا ۉ پارسؽا د بٱرزیگٱ، عیلٛامیا ناْ د آنشان ڤ لٛا سۊزیانا رٱن، کاْ نزیک ڤ هزار ۉ پونسٱد سال دۏئمی مٱرکز اْمپراتۊریشو بی. ڤلات آنشان یوئاش یوئاش بی ڤ پارس ۉ تٱنڳؽا دما د ڤٱ بی کاْ سۊزیانا ڤ داسوݩ عیلٛام نومدؽار بی. د بؽشتر سٱرچشمٱیا اؽ دۉرٱ، اْلالٱ د سٱرچشمٱیا مؽنجاگلالؽا، سۊزیانا ڤ عیلٛام نومدؽار بی. ڤا ینٱ، شایا عیلٛامی نۊ هنی خوشون «شا آنشان ۉ شۊش» دونسن؛ ڤ جۏز ساْ شا آخری زیتر، یٱنؽ اومانونو، شلیهاک اینشوشینٱک دۏئم ۉ تپتی هۊمبو اینشوشینٱک.

زڤوݩ ۉ تۏرهیٛل عیلٛامی[آلشتکاری]

د ۳۰۰۰ سال نوئا زارۊ ڤٱختؽ سۊمریا تۏرهؽلؽ شؽڤاتی ڤ داسوݩ ڤٱسیلٛٱ کومٱکی سی ڤیرداربیئن هساویاشو اْخترا کردن ،اؽ اْخترا آزاکاٛ ڤ هومسایا عیلٛامیشو رٱسس. سی یٱ کاْ دٱرجا دماتر د ڤٱ ٱڤلی لٛۉهٱیا زڤوݩ شؽڤاتی عیلٛام ناْ د شۊش ماٛینؽم. اؽ تۏرهؽل عیلٛامی یٱکمی، هٱم د شرۊ ۉ هٱم تا قرؽ دماتر، چی سۊمری، یاٛ تۏرهؽل شؽڤاتی بی.

دین عیلٛامیا[آلشتکاری]

عیلٛامیا ۉ سۊمریا[آلشتکاری]

نومگٱ پاتشا عیلٛام[آلشتکاری]

قلٱمرۉ فٱرمونرڤایی عیلٛام[آلشتکاری]

نابۊدی تمٱدون عیلٛام[آلشتکاری]

ٱسٱرؽا ڤ جا مٱنٱ[آلشتکاری]

ساختار هکۊمٱت عیلٛام[آلشتکاری]

چیا ڤیرگاری ڤ جا مٱنٱ د عیلٛامیا[آلشتکاری]

سرچشمٱ[آلشتکاری]

  1. 2700 BC: a first dynasty creates the Elamite kingdom (non Semitic) in western Persia with capital in Susa scaruffi.com
  2. CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org
  3. اْدڤین اْم. یا ما اۊچی. ایٛروݩ ۉ مٱسٱویا نوئاتری. لیٛرٱ مٱنۊچر پزشک . تاٛئروݩ: اْنتشارات قوقنۊس، 1390، س324.
  4. کتاو نٱزٱرکردٱ (د ڤٱر گرتٱ گات عٱتیق ۉ گات ایسنی ). اْنتشارات عیلٛام، 2005، چاپ چارم.
  5. CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org
  6. CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org
  7. CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org
  8. CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org
  9. CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org
  10. CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org
  11. CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org