زۈن پأشتۈ

د ڤیکیپئدیا، دوٙنئسمأنامه آزاد
پئرئستئن د: ناڤجوٙری, پئی جوٙری
Pashto
پښتو
Pax̌tō
Pashto.svg
The word Pax̌tō written in the Pashto alphabet
گوتە بییئن [ˈpəʂt̪oː, pəɧt̪oː, pʊxt̪oː]
ھأچایە بییئنی د Afghanistan, Pakistan, and the Pashtun diaspora
لون Pashtun
شومارە ھأچایە ڤأر 40–60 million  (2007–2009)Nationalencyklopedin "Världens 100 största språk 2007" The World's 100 Largest Languages in 2007 (39 millio)
حوٙنئڤادە زوٙن
رأڤئشتیا ئوستاندارد
Central Pashto (Literary Pashto)
Yusufzai Pashto (Northeastern)
Southern Pashto (Kandahari)
لئزڤیا ~21 dialects
ساموٙنە نیسأنئن (Pashto alphabet)
ڕأڤئشت جاڤأنئ یی
زوٙن جاڤە نە د  Afghanistan
یئ گئل د زوٙنا کأمتأروٙنە د  Pakistan
Provincial in Khyber Pakhtunkhwa, Federally Administered Tribal Areas, and Northern Balochistan
زوٙن میزوٙنکاری بییە Academy of Sciences of Afghanistan
Pashto Academy (Pakistan)
رارینە یا زوٙن
ISO 639-1 ps
ISO 639-2 pus
ISO 639-3 pusMacrolanguage
Individual codes:
pst – Central Pashto
pbu – Northern Pashto
pbt – Southern Pashto
wne – Wanetsi
Linguasphere 58-ABD-a
اي بألگأ د رأڤشت فونتیک IPA کإ د لۊري مینجایي بۈأ یۈنیکود دیاري ميکأ. هامينداري یۈنيکود، سي یأنأ کإ جا پينياريا یۈنيکود، ڤا نإشۈنأ پورس کردن، چارسيکیا نأ سأیل بأکيت.

پَشتو (که و شکلیا پُشتو،پَختو و پُختو گوته بوئه) نوم یه گل د دو زون جاوه د افغانستان و د لشک زونیا ایرانی شمال افتوزنونه. هچائه کنیا ای زون قوم پشتون ن و بیشتر هان د ولاتیا افغانستان و پاکستان. زون پشتو د راساگه یا هارگه و هارگه افتوزنون ولات افغانستان و شمال افتونشین ولات پاکستان قصه موئه. پاره یی د پشتو زونیا هان د بلوچستان و یه قری کمتر د ونو هان د چیترال و کشمیر. پاره یی کمتر ئم هان د لا مرزیا ایران و افغانستان. هر چن زونا فارسی و عربی د ری ای زون کارگرایی فره یی داشتنه ولی ای زون خصوصیات خو د زونا ایرانی نه د خوش واداشته و لزویا جور واجوری چی:وزیری، آفریدی، پیشاوری، قندهاری، غلزه‌ای، بنوچی و هنی داره. د قانون اساسی تازه ولات افغانستان هر دو زون گپ ای ولات، یئنی فارسی دری و پشتو بیینه وه زونا اصلی و زایاره یی ای ولات.

ألئفبا پأشتوٙ[ڤیرایئشت]

د زوٙن پأشتوٙ چئل و چار حأرف ھی.

ألئفبا پأشتوٙ
ا
ā, —
/ɑ, ʔ/
ب
b
/b/
پ
p
/p/
ت
t
/t̪/
ټ

/ʈ/
ث
s
/s/
ج
j
/d͡ʒ/
ځ
ź
/d͡z/
چ
č
/t͡ʃ/
څ
c
/t͡s/
ح
h
/h/
خ
x
/x/
د
d
/d̪/
ډ

/ɖ/

z
/z/

r
/r/
ړ

/ɺ˞~ɻ/

z
/z/
ژ
ž
/ʒ/
ږ
ǵ (or ẓ̌)
/ʐ, ʝ, ɡ/
س
s
/s/
ش
š
/ʃ/
ښ
(or ṣ̌)
/ʂ, ç, x/
ص
s
/s/
ض
z
/z/
ط
t
/t̪/
ظ
z
/z/
ع

/ʔ/
غ
ğ
/ɣ/
ف
f
/f/
ق
q
/q/
ک
k
/k/
ګ
g
/ɡ/
ل
l
/l/
م
m
/m/
ن
n
/n/
ڼ

/ɳ/
و
w, ū, o
/w, u, o/
ه
h, a, ə
/h, a, ə/
ي
y, ī
/j, i/
ې
e
/e/
ی
ay, y
/ai, j/
ۍ
əi
/əi/
ئ
əi, y
/əi, j/

دأنگ کألیمە شئناسی[ڤیرایئشت]

زون پشتو چه د ویر و باور واجه شناسی و چه د ویر و باور ساختمو دستوری و زونا هنی د کوملوس زونا ایرانی فرخایی داره. ای زون خوش موئه وه دولشک افتونشین(یا هارگه افتونشین) و افتوزنون(شمال افتوزنون). لزو بیتری د دسه افتونشی، لزو قندهاری یه و د دسه افتوزنون لزو پیشاوری نازارتره. فرخ مینجا ای دو دسه ، ئم ها د جور گوتن دنگ حرفیا و هم د پاره یی د چیا دستور زونی. چی نوم یا داسون زون که د لزو قندهاری «پشتو» و د لزو پیشاوری «پختو» گوته موئه.

دئماتئری نوم[ڤیرایئشت]

پشتو د ری شیوه د کلیمه پشتون یا پختون گرته بیه که نوم یه گل ایل آریایی بیه. ای زون کلند جز دسه زونا هئن و ایرانی یه و وا زونا نهاتری چی سانسکریت نسوت نزیکی داره. ای زون مال قوم پشتونه. کلمیه پشتون د ریگ‌ ودا پکهت (Paktas) گوته بیه. هرودوت ویرگار نیس یونانی د پکتیس و پکتویس گوته و د ولات ونو پکتیکا گوته یاری کرده(د پشتو ای نوم پشتونحا و Pashtunkhaw گوته بیه.) بطلمیوس ئم د وه پکتین گوته. سی یه نوم پشتو د همو کلیمه پکهت – پکتویس – پکتین دروس بیه و پشتو و پختو گوته موئه.

آرئنگیا نیسموٙن زوٙن پأشتوٙ[ڤیرایئشت]

آرنگیا نیسمونی ای زون که مال دما گات اسلامی بان هنی وه دس نیومائه؛ ولی بیین پاره یی د بیتیا و بیت بنی کاریا د قرن اول مالکنون ماه دیار موئه که ای زون د سالیا وه دی اومائن و زئشتدار بیین اسلام زئشتدار بیه. کتاو پته خزانه (گنجینهٔ نهو بیه) که د سال ۱۱۴۲ مالکنون ماه دیار ۱۷۲۹ زایشتی. د قندهار نیسنه بیه وا گوتن د یه گل د کتاویا پشتو زون موئه که پاره یی د بیت بنی کاریا و بیتیا پشتو مال گات سده دوئم مالکنون. الوت راست و درو بیین ای کتاو نه نهاجوریا ولاتیا افغانستان و پاکستان قوول نارن. عبدالحی حبیببی نهاجور افغان موئه که ای کتاو نه د سال ۱۳۲۲ جسه، ولی بیشتر پشتونیسیا و ویرگار نیسیا گوتن که وه دورو موئه و ای کتاو دس نیسسه خوشه و کلند دوروئه.[۱]

د سده یا فره یی، زون پشتو فقط سی گوتن و هچایه کاری وه کار گرته بیه و آرنگیا نیسمونی د ای زون فره کم بیه. تینا د سی چئل سال دماتر بیه که دولت افغانستان گوته که زون پشتو واس بوئه وه زون جاونه ولات افغانستان و نها وه بیه که د روزنامه، کتاو و آرنگیا نیسمونی وه ای زون راسیاری بیه و ای زون نه د آموزشتجایا درس می دئنه.

دمایی تری بیت بن پشتو که یه گل بیت بنی کاری حماسی، ونه نویسیار کتاو پته خزانه وا استناد وه کتاو ویرگار سوری ونه امیر کرور (Krur) کر امیر پولاد سوری ریگشو کرده و گوته که وه د سال ۱۳۹ مالکنون ماه دیار./ ۷۵۶ زایشتی د مندش غور امیر بیه. دونسمنا و دونسمنیا گوتنه که ای کتاو راس و دروستی دونسمنی ناره و نویسیاریایی د پیشاور پاکستان و د ولات افغانستان گوتنه که ای کتاو ها د زیر تیخ پرسایشت کاری و د ای کتاو چیایی هئ که نشو میئه ای کتاو یئنی «گنجینه نهو بیه» وه ائتمال فره دس سازه. مثلن چی وه که د گوتن روزیا هفته و مایا. نویسیاریا کتاو چی عبدالحی حبیبی د دنیا رئته گمو نمی کردن که یه گل تقویم دروس با که بتونه روزیا و ویرگاریا هزار سال دماتر و هزار سال نهاتر د خوشه راسکاری بکه. ولی د ایسنی چنی تقویمیایی دروس بینه که موئه د پایه ونو بوئی که ای کتاو دس سازه. چی وه که نویسیار کتاو موئه که: روز دوشمه ۱۶ ربیع‌الاول فلان سال. د گاتی که شما سیل تقویم همو سال می کیت متوجه بوئیت که، ۱۶ ربیع‌الاول او سالی که کتاو گوته دوشمه نموئه ولی موئه پنشمه.

د بیت بنیا هنی پشتو زون خوشال‌ خان ختک (۱۶۱۳-۱۶۹۴)٬ عبدالرحمن بابا وه دی اومائه د سال ۱۰۴۲ مالکنون ماه دیار./ ۱۶۳۲ زایشتی.٬ حمید مهمند د دنیا رئته د حدود سال ۱۶۹۰ زایشتی. و پیرمحمد کاکر د دنیا رئته د حدود سال ۱۷۷۰ زایشتی ین.

زون پشتو که د یه گات فره دراز د لا درس حنه یا بی کاریاری بی د نیمه اول سده بیستم زایشتی د مینجا زایاره افغان اوما وه کار و آرنگیا نیسمونی خوئی د ای زون سازیاری بی.

زئشتدار بییئن زوٙن پأشتوٙ[ڤیرایئشت]

د گات شایی مومه ظاهرشاه و نها سازکاری قانون اساسی د سال ۱۳۴۳ افتویی، پیایا سیاستکار پشتون وا سردسه یی رِشتِین تلاش کردن که زون پشتو بوئه وه تینا زون جاونه ولات افغانستان د قانون اساسی، ولی ائتراض جدی خلک د یه لا و دفاکاری نماینه یا فارسی‌ زون قانون نیا د لا تر، باعث بی که د ای کار نهاگری بوئه. سرانجوم، پشتونیا قوول کردن که جاونه یی زونا فارسی دری و پشتو د قانون اساسی اوسنی افغانستان قوول بوئه. د نتیجه، افغانستان بی وه یه گل ولات دو زونه.

چیا تئر[ڤیرایئشت]

سأرچئشمە[ڤیرایئشت]

  • فرهنگ جهانگیری
  • گوتار عبدالحی حبیبی د سالنومه کابل سال ۱۳۲۵ – ۱۳۲۶ افتویی. بلگه ۲۴۸ وه نها.