زڤوݩ آرامی

د ڤیکیپدیا، دونسمنامٱ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
آرامی
ܐܪܡܝܐ‎, ארמית
Arāmît
ڤلات شناسی
دٱرتیج بیئن:
هلال هاسلخیز، ڤلاتجا بٱهراٛین
دٱسٱ بٱنی زڤوݩ: Afro-Asiatic
جٱد زڤوݩ: آرامی دمادار (900–700 BCE)
زیربٱئرجایا:
رازینٱ ایزو 639-2 / 5: arc
لینگوسفر: 12-AAA
گلوتولوگ: aram1259[۱]
{{{mapalt}}}
Arāmāyā in Syriac Esṭrangelā script

زڤوݩ آرامی یٱکیٛ د ٱندومیٛا سامی ئٱ کاْ بیٛشتر د ۳۰۰۰ سال نوئاتر دارٱ. زڤوݩ آرامی یا، زڤوݩ دیڤونداری اْمپراتۊریا ۉ هٱتا کاهنیٛا بیٱ. زڤوݩ آرامی زڤوݩ ٱسلی بٱئرجایا گٱپی د کتاویا آسمونی پاٛغٱمبریٛا چی دانیال ۉ عٱزرا ۉ زڤوݩ کتاو تلمود ٱ. مۊئٱن آرامی زڤوݩ هٱزرٱت عیسی بیٱ ۉ ایساْ هٱم زڤوݩ دا کمترونٱیا جۊر ڤا جۊری د آسیا ٱفتاونشیݩ نٱ. ایسن چٱنتا کومولٱیٱکی کاْ بیٛشتر ڤنو آشۏری یئن د زڤوݩ آرامی نۊ قسٱ میٛکٱن. ایٛ زڤوݩ د زڤونیٛا ری ڤ نابۊدیٱ. آرامی ٱندوم زڤونیٛا آفرو آسیایی ئٱ ۉ د میٛنجا زڤونیٛا جۊر ڤا جۊر ایٛ هونڤادٱ زیٛر لشک سامی ئٱ. آرامی ٱندوم جٱرغٱ زڤونیٛا سامی شمال ٱفتاونشیݩ ٱ کاْ هٱمچنی د ڤٱرگرتٱ زڤونیٛا کٱنعانی چی زڤوݩ عبری ئٱ.

شٱئرآڤیشتاٛییا نوئاتری آسؽا ٱفتاونشیݩ
مؽنجا گلالؽا، سۊمر، ٱکد، آشۊر، بابل
هٱتیا، هیتی یا، لیدیٱ
عیلٛام، اورارتو، مانناییٛا، ماد، هٱخامنشی
اْمپراتۊریا/ شٱئریٛا
سۊمر: اورۊکاۊراوریدو
کیشلاگاشنیپۊرٱکد
بابلایسیناومۊری - کٱلدانی
آشۊر: آسۊر، ناٛینٱڤا، نۊزی، نمرۊد
عیلٛامیاشۊش
هوریامیتانی
کاسی‌ یااۊرارتو
گات شماری
شایا سۊمر
شایا عیلٛام
شایا آشۊر
شایا بابل
شایا ماد
شایا هٱخامنشی
زڤوݩ
جانڤشت مؽخی
آرامیهۊری
سۊمریٱکدی
مادی
عیلٛامی
ڤیردؽاریٛا میٛنجا گلالیٛا
اْنۊما اْلیش
گیلٛ گامشمردۊخ
نیبیرو

دٱرتیج کاری ڤلاتی[آلشتکاری]

د سٱدٱ 12 دما زارۊ هٱچایٱ کاریٛا زڤوݩ آرامی کم کم د راساگٱیا هارگٱ ٱرمنستان تا ڤلاتیٛا قوستٱنتٱنیٱ(تۏرکیٱ ایسنی)، ایٛروݩ، شام(سۊریٱ ایسنی)، آزربایجان، لوبنان، اوردون، مسر ۉ هٱمٱ ڤلاتیٛا میٛنجا ٱفتاوزٱنوݩ ایسنی ۉ بٱئرجایی د آسیا میٛنجایی چی ٱفغانستان ۉ تورکمنستان ایسجا بیئن ۉ یٱکی د زڤونیٛا نازار دۏنیا مٱسیٱت ناْ رٱڤٱندیٛاری کردن. د سٱدٱ ۱۴ دما زارۊیی ایٛ زڤوݩ سربٱرزتریٛ جاگٱ خوش بی ۉ د بیٛشتر ڤلاتیٛا آسیا هارگٱ ۉ هارگٱ ٱفتاونشیݩ چی: هند، مالزی، ٱندونزی، تٱبٱت ۉ هٱمچنی زیربٱئرجایایی د آفریقا ۉ اورۊپا ٱفتاونشیݩ چی: اوکراین، بولغارستان، مجارستان، آلبانی، مٱقدونیٱ ۉ یۊنان دٱرتیج بی. د سٱدٱ ۱۵ دما زارۊیی ڤ نوئا ایٛ زڤوݩ چٱن لشک بی کاْ د ڤٱرگرتٱ زڤوݩ سامی آفرو، زڤوݩ عبری، زڤوݩ آسۊری ۉ زڤوݩ کٱنعانی کاْ د میٛنجا ڤنو زڤوݩ عبری د ڤلاتیٛا اْسرائیل، اوردون، فلستین ۉ مسر فرٱ جاگیٛر بیٱ ۉ جۊری کاْ د گات ایسنی بیٱ زڤوݩ جاڤٱنٱ ڤلات اْسرائیل.

زڤوݩ آرامی ۉ لزڤیٛا جۊر ڤا جۊر ڤ[آلشتکاری]

آرامی یاٛ زڤوݩ یٱکونٱ نیٛ ۉ خوش چٱن زڤوݩ یٱکاگرتٱ ئا. ڤیرگار نازار، نیسموݩ گٱپ کلوݩ ۉ ڤ کار گرتن کومولٱیٱکی یا مٱسٱڤی جۊر ڤا جۊر د میٛنجا مردوم آرامی زڤوݩ باعس بییٱ کاْ ایٛ زڤوݩ فرٱ غٱنی بۊئٱ. پاراْیی د لزڤیٛا زڤوݩ آرامی خوئن، ڤٱلی د ری ڤری ڤنو یاٛ دٱسٱ هٱنی دشۊ سٱختن. پاراْ یی د زڤونیٛا آرامی د گات ایسنی فرٱ نوم دیٛار بینٱ ۉ نومیٛا جاڤٱنٱ یی سی خوشوݩ دارن چی آشۊری کاْ زڤوݩ آرامی ٱفتاوزٱنوݩ کومولٱیٱکی یا مٱسیی ئٱ. پاراٛیی د لزڤیٛا ڤا نوم «ٱفتاوزٱنوݩ» ۉ «ٱفتاونشیݩ» گوتٱ کاری بینٱ کاْ مٱرز میٛنجا ڤنو گلال فورات یا یاٛ قٱری نوئاتر د ڤنٱ. هٱمچنی مۊئٱ یاْ مٱرز میٛنجا اۊ جٱرغٱ د زڤونیٛا آرامی کاْ ایساْ هٱچایٱکار دارن (ڤ نوم «نۏآرامی»)، ۉ اۊ جٱرغٱ کاْ ایساْ چی زڤونیٛا نیسمونی ڤ کار گرتٱ مۊئٱن ۉ جٱرغٱ هٱنی کاْ ایساْ د باٛن رٱتٱ ۉ سی دونسمٱنیٛا دلٛ رٱتاْیی دارن کٱشی.

تورهیٛل[آلشتکاری]

یاٛ کتاو ڤا تورهیٛل سریانی هیٛن سٱدٱ ۱۱ زارۊیی

ٱڤلی تورهیٛل آرامی د پایٱ تورهیٛل فینیقی بییٱ. ڤا گات گوڤاردن، ٱلفبا «چارسیکی» آرامی راس بی. فلستینیا دماتری ۉ خٱلکیٛا هٱنی کاْ د کنعان ایسجا بیئن ایٛ ٱلفبا ناْ سی نیسٱنن ڤ کار گرتن. د گات ایسنی ایٛ ٱلفبا بیٛشتر ڤا نوم ٱلفبا عبری نوم دیٛار بییٱ. ایٛ شیڤٱ نیسٱنن د کتاویا نٱزٱرکردٱ آرامی ڤ نیسسٱیا هٱنی جیدیا د زڤوݩ آرامی ڤ کار گرتٱ بییٱ. شیڤٱیا هٱنی د نیسٱنن د زڤوݩ آرامی ڤ دٱس کومولٱیٱکی یا مٱسیی نوئاسازی بی: یاٛ تورهیٛل میٛن یٱک پیچسٱ بی کاْ ڤا داسوݩ ٱلفبا سۊری (یاٛ جۊر د جۊریٛا ٱلفبا سۊری، سرتۊ) نوم دیٛارٱ. جۊر هٱنی ٱلفبا آرامی کاْ کولٱن آلشتکاری بییٱ، ٱلفبا مندایی ئٱ، کاْ اْیساْ ڤ دٱس مندائیا ڤ کار گرتٱ مۊئا. اْزافٱ د ایٛ سامونٱ یا نیسٱنن، جۊریا هٱنی د ٱلفبا آرامی د گات دماتری ڤ دٱس جٱرغٱیا فرٱیی ڤ کار گرتٱ بییٱ: سی نمونٱ نبتی د پترا ۉ ٱلفبا پالمیرنین د پالمیرا. د گاتیٛا ٱیسنی هٱم تورویو بیٛشتر ڤا یٱکیٛ د ٱلفبایا آلشتکاری بییٱ د ٱلفبا لاتین ڤ کار گرتاْ مۊئٱ.

ڤیرگارچٱ[آلشتکاری]

ڤیرگارچٱ زڤوݩ آرامی ڤ شیڤٱ فرٱ نازاری د هار گوتٱ کاری بییٱ. ڤیرگارچٱ ایٛ گات خوش بٱئر بییٱ ڤ ساٛ گات جگا:

ایٛ بٱئرکرد ها د ری بٱئرکد کاْ کلاس بییاٛر * ڤ کار میٛ گرت.

آرامی دماتری[آلشتکاری]

زیربٱئرجا آرامی دماتری بیٛشتری د ۱۳ قٱرن نوئا داشتٱ. ایٛ گات دراز سی یٱ گلٛاڤورچی بییٱ کاْ هٱمٱ جۊریٛا زڤوݩ آرامی ناْ کاْ ایساْ باٛن رٱت نٱ هان دش . گات آرامی دماتری قٱشٱنڳ نزیک د سال ۵۰۰ دما زارۊیی تٱموم مۊئٱ، یٱنی گاتی کاْ آرامی دمادار (زڤۉݩ آرامیا) جاشاْ مییٱ ڤ آرامی پاتئایی (زڤۉݩ دۉلٱتیا پاتشایی قۉئین) .

آرامی دماتری ٱڤٱل[آلشتکاری]

نیسسٱیا خٱتی فرٱیی د ڤ کارگرتن زڤوݩ آرامی دیٛاری کردٱ کاْ ڤنو هیٛن سٱدٱ ۱۰ دما زارۊ یٛن. ایٛ نیٛسسٱیا بیٛشتر نشوݩ دیارکوݩ رابتٱیا دیپلوماتیک میٛنجا شٱئر دۉلٱتیٛا آرامی ئن. چنی دیٛارٱ کاْ تورهیٛل آرامی د ایٛ گات د پایٱ فینیقی ئٱ ۉ د ایٛ زڤوݩ نڤیسکاری زڤوݩ یٱکاگیری فرٱیی دیٛاری میٛکٱ ۉ گاسی نوئا گوئاردئن گات کمی د راساگٱیا ٱفتاوزٱنوݩ آرامی ایٛ تورهیٛل فرٱ کاملتر بییٱ، بلاجڤی تر یٱنٱ کاْ پاتشایی، شا آشۊر، تیگلت پیلاسر سئوم د ڤلاتیٛا آرامی د سٱدٱ هٱشتم باعس بی کاْ زڤوݩ آرامی بۊئٱ ڤ زڤوݩ میٛنجاکار.

آرامی پاتشایی[آلشتکاری]

نزیک سال ۵۰۰ دما زارۊیی بی کاْ داریۊش یٱکم زڤوݩ آرامی ناْ کرد ڤ زڤوݩ جاڤٱنٱ نیمٱ ٱفتاونشیݩ اْمپراتۊری پارس اۊسنی ۉ ٱشرافیٛا بابلی هٱم سی هٱچایٱکاری د بیٛشتر کاریا خوشو زڤوݩ آرامی ٱفتاوزٱنوݩ ناْ ڤ کار میٛ گرتن.

آرامی نوئا هٱخامنشیا[آلشتکاری]

یاْ نورقینٱ د گات اْسگٱندٱر کاْ ڤا زڤوݩ آرامی ریش نیسٱننٱ.

ڤلات گرتن اْسگٱندٱر گٱپ نٱتونس یٱکاگیری زڤوݩ ۉ نیسموݩ آرامی ناْ د یٱأک بٱتیچنٱ. چی زڤوݩ آرامی کاْ د سٱدٱ ۵ دما زارۊ ڤ کار گرتٱ بی د سٱدٱ دۏئم زارۊیی هم ڤ کار گرتٱ بییٱ. سولوکیا د ٱڤٱل پاتشایی خوشو ڤ کار گرتن زڤوݩ یۊنانی ناْ د راساگٱ هوکۊمٱتی خوشو د سۊریٱ ۉ میٛنجا گلالوݩ اْجباری کردن. د سٱدٱ سئوم دما زارۊ بی کاْ د ڤلات مسر ۉ سۊریٱ زڤوݩ یۊنانی جانشین زڤوݩ آرامی بی. د کول زڤوݩ آرامی ڤیرگار فرٱ درازی دارٱ ۉ د تۊل ڤیرگار فرٱ آلشت د خوش دیٱ ۉ مۊئٱ بۊیی کاْ بٱئرکرد زڤوݩ آرامی ڤنٱ: آرامی دمایی، آرامی میٛنجایی ۉ آرامی نۏ کئ د ایٛ گات زڤوݩ آرامی ها د ریٛتراز نۏ ۉ مۊئٱ بۊیی کاْ ایٛ زڤوݩ یاٛ زڤوݩ زهشتدارٱ.

سرچشمٱ[آلشتکاری]

  • چوٙأ:Glottolog