زڤوݩ آرامی

د ڤیکیپدیا، دونسمنامٱ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
آرامی
ܐܪܡܝܐ‎, ארמית
Arāmît
ڤلات شناسی
دٱرتیج بیئن:
هلال هاسلخیز، ڤلاتجا بٱهراٛین
دٱسٱ بٱنی زڤوݩ: Afro-Asiatic
جٱد زڤوݩ: آرامی دمادار (900–700 BCE)
زیربٱئرجایا:
رازینٱ ایزو 639-2 / 5: arc
لینگوسفر: 12-AAA
گلوتولوگ: aram1259[۱]
{{{mapalt}}}
Arāmāyā in Syriac Esṭrangelā script

زڤوݩ آرامی یٱکیٛ د ٱندومیٛا سامی ئٱ کاْ بیٛشتر د ۳۰۰۰ سال نوئاتر دارٱ. زڤوݩ آرامی یا، زڤوݩ دیڤونداری اْمپراتۊریا ۉ هٱتا کاهنیٛا بیٱ. زڤوݩ آرامی زڤوݩ ٱسلی بٱئرجایا گٱپی د کتاویا آسمونی پاٛغٱمبریٛا چی دانیال ۉ عٱزرا ۉ زڤوݩ کتاو تلمود ٱ. مۊئٱن آرامی زڤوݩ هٱزرٱت عیسی بیٱ ۉ ایساْ هٱم زڤوݩ دا کمترونٱیا جۊر ڤا جۊری د آسیا ٱفتاونشیݩ نٱ. ایسن چٱنتا کومولٱیٱکی کاْ بیٛشتر ڤنو آشۏری یئن د زڤوݩ آرامی نۊ قسٱ میٛکٱن. ایٛ زڤوݩ د زڤونیٛا ری ڤ نابۊدیٱ. آرامی ٱندوم زڤونیٛا آفرو آسیایی ئٱ ۉ د میٛنجا زڤونیٛا جۊر ڤا جۊر ایٛ هونڤادٱ زیٛر لشک سامی ئٱ. آرامی ٱندوم جٱرغٱ زڤونیٛا سامی شمال ٱفتاونشیݩ ٱ کاْ هٱمچنی د ڤٱرگرتٱ زڤونیٛا کٱنعانی چی زڤوݩ عبری ئٱ.


دٱرتیج کاری ڤلاتی[آلشتکاری]

د سٱدٱ 12 دما زارۊ هٱچایٱ کاریٛا زڤوݩ آرامی کم کم د راساگٱیا هارگٱ ٱرمنستان تا ڤلاتیٛا قوستٱنتٱنیٱ(تۏرکیٱ ایسنی)، ایٛروݩ، شام(سۊریٱ ایسنی)، آزربایجان، لوبنان، اوردون، مسر ۉ هٱمٱ ڤلاتیٛا میٛنجا ٱفتاوزٱنوݩ ایسنی ۉ بٱئرجایی د آسیا میٛنجایی چی ٱفغانستان ۉ تورکمنستان ایسجا بیئن ۉ یٱکی د زڤونیٛا نازار دۏنیا مٱسیٱت ناْ رٱڤٱندیٛاری کردن. د سٱدٱ ۱۴ دما زارۊیی ایٛ زڤوݩ سربٱرزتریٛ جاگٱ خوش بی ۉ د بیٛشتر ڤلاتیٛا آسیا هارگٱ ۉ هارگٱ ٱفتاونشیݩ چی: هند، مالزی، ٱندونزی، تٱبٱت ۉ هٱمچنی زیربٱئرجایایی د آفریقا ۉ اورۊپا ٱفتاونشیݩ چی: اوکراین، بولغارستان، مجارستان، آلبانی، مٱقدونیٱ ۉ یۊنان دٱرتیج بی. د سٱدٱ ۱۵ دما زارۊیی ڤ نوئا ایٛ زڤوݩ چٱن لشک بی کاْ د ڤٱرگرتٱ زڤوݩ سامی آفرو، زڤوݩ عبری، زڤوݩ آسۊری ۉ زڤوݩ کٱنعانی کاْ د میٛنجا ڤنو زڤوݩ عبری د ڤلاتیٛا اْسرائیل، اوردون، فلستین ۉ مسر فرٱ جاگیٛر بیٱ ۉ جۊری کاْ د گات ایسنی بیٱ زڤوݩ جاڤٱنٱ ڤلات اْسرائیل.

زڤوݩ آرامی ۉ لزڤیٛا جۊر ڤا جۊر ڤ[آلشتکاری]

آرامی یاٛ زڤوݩ یٱکونٱ نیٛ ۉ خوش چٱن زڤوݩ یٱکاگرتٱ ئا. ڤیرگار نازار، نیسموݩ گٱپ کلوݩ ۉ ڤ کار گرتن کومولٱیٱکی یا مٱسٱڤی جۊر ڤا جۊر د میٛنجا مردوم آرامی زڤوݩ باعس بییٱ کاْ ایٛ زڤوݩ فرٱ غٱنی بۊئٱ. پاراْیی د لزڤیٛا زڤوݩ آرامی خوئن، ڤٱلی د ری ڤری ڤنو یاٛ دٱسٱ هٱنی دشۊ سٱختن. پاراْ یی د زڤونیٛا آرامی د گات ایسنی فرٱ نوم دیٛار بینٱ ۉ نومیٛا جاڤٱنٱ یی سی خوشوݩ دارن چی آشۊری کاْ زڤوݩ آرامی ٱفتاوزٱنوݩ کومولٱیٱکی یا مٱسیی ئٱ. پاراٛیی د لزڤیٛا ڤا نوم «ٱفتاوزٱنوݩ» ۉ «ٱفتاونشیݩ» گوتٱ کاری بینٱ کاْ مٱرز میٛنجا ڤنو گلال فورات یا یاٛ قٱری نوئاتر د ڤنٱ. هٱمچنی مۊئٱ یاْ مٱرز میٛنجا اۊ جٱرغٱ د زڤونیٛا آرامی کاْ ایساْ هٱچایٱکار دارن (ڤ نوم «نۏآرامی»)، ۉ اۊ جٱرغٱ کاْ ایساْ چی زڤونیٛا نیسمونی ڤ کار گرتٱ مۊئٱن ۉ جٱرغٱ هٱنی کاْ ایساْ د باٛن رٱتٱ ۉ سی دونسمٱنیٛا دلٛ رٱتاْیی دارن کٱشی.

تورهیٛل[آلشتکاری]

یاٛ کتاو ڤا تورهیٛل سریانی هیٛن سٱدٱ ۱۱ زارۊیی

ٱڤلی تورهیٛل آرامی د پایٱ تورهیٛل فینیقی بییٱ. ڤا گات گوڤاردن، ٱلفبا «چارسیکی» آرامی راس بی. فلستینیا دماتری ۉ خٱلکیٛا هٱنی کاْ د کنعان ایسجا بیئن ایٛ ٱلفبا ناْ سی نیسٱنن ڤ کار گرتن. د گات ایسنی ایٛ ٱلفبا بیٛشتر ڤا نوم ٱلفبا عبری نوم دیٛار بییٱ. ایٛ شیڤٱ نیسٱنن د کتاویا نٱزٱرکردٱ آرامی ڤ نیسسٱیا هٱنی جیدیا د زڤوݩ آرامی ڤ کار گرتٱ بییٱ. شیڤٱیا هٱنی د نیسٱنن د زڤوݩ آرامی ڤ دٱس کومولٱیٱکی یا مٱسیی نوئاسازی بی: یاٛ تورهیٛل میٛن یٱک پیچسٱ بی کاْ ڤا داسوݩ ٱلفبا سۊری (یاٛ جۊر د جۊریٛا ٱلفبا سۊری، سرتۊ) نوم دیٛارٱ. جۊر هٱنی ٱلفبا آرامی کاْ کولٱن آلشتکاری بییٱ، ٱلفبا مندایی ئٱ، کاْ اْیساْ ڤ دٱس مندائیا ڤ کار گرتٱ مۊئا. اْزافٱ د ایٛ سامونٱ یا نیسٱنن، جۊریا هٱنی د ٱلفبا آرامی د گات دماتری ڤ دٱس جٱرغٱیا فرٱیی ڤ کار گرتٱ بییٱ: سی نمونٱ نبتی د پترا ۉ ٱلفبا پالمیرنین د پالمیرا. د گاتیٛا ٱیسنی هٱم تورویو بیٛشتر ڤا یٱکیٛ د ٱلفبایا آلشتکاری بییٱ د ٱلفبا لاتین ڤ کار گرتاْ مۊئٱ.

ڤیرگارچٱ[آلشتکاری]

ڤیرگارچٱ زڤوݩ آرامی ڤ شیڤٱ فرٱ نازاری د هار گوتٱ کاری بییٱ. ڤیرگارچٱ ایٛ گات خوش بٱئر بییٱ ڤ ساٛ گات جگا:

ایٛ بٱئرکرد ها د ری بٱئرکد کاْ کلاس بییاٛر * ڤ کار میٛ گرت.

آرامی دماتری[آلشتکاری]

زیربٱئرجا آرامی دماتری بیٛشتری د ۱۳ قٱرن نوئا داشتٱ. ایٛ گات دراز سی یٱ گلٛاڤورچی بییٱ کاْ هٱمٱ جۊریٛا زڤوݩ آرامی ناْ کاْ ایساْ باٛن رٱت نٱ هان دش . گات آرامی دماتری قٱشٱنڳ نزیک د سال ۵۰۰ دما زارۊیی تٱموم مۊئٱ، یٱنی گاتی کاْ آرامی دمادار (زڤۉݩ آرامیا) جاشاْ مییٱ ڤ آرامی پاتئایی (زڤۉݩ دۉلٱتیا پاتشایی قۉئین) .

آرامی دماتری ٱڤٱل[آلشتکاری]

نیسسٱیا خٱتی فرٱیی د ڤ کارگرتن زڤوݩ آرامی دیٛاری کردٱ کاْ ڤنو هیٛن سٱدٱ ۱۰ دما زارۊ یٛن. ایٛ نیٛسسٱیا بیٛشتر نشوݩ دیارکوݩ رابتٱیا دیپلوماتیک میٛنجا شٱئر دۉلٱتیٛا آرامی ئن. چنی دیٛارٱ کاْ تورهیٛل آرامی د ایٛ گات د پایٱ فینیقی ئٱ ۉ د ایٛ زڤوݩ نڤیسکاری زڤوݩ یٱکاگیری فرٱیی دیٛاری میٛکٱ ۉ گاسی نوئا گوئاردئن گات کمی د راساگٱیا ٱفتاوزٱنوݩ آرامی ایٛ تورهیٛل فرٱ کاملتر بییٱ، بلاجڤی تر یٱنٱ کاْ پاتشایی، شا آشۊر، تیگلت پیلاسر سئوم د ڤلاتیٛا آرامی د سٱدٱ هٱشتم باعس بی کاْ زڤوݩ آرامی بۊئٱ ڤ زڤوݩ میٛنجاکار.

آرامی پاتشایی[آلشتکاری]

نزیک سال ۵۰۰ دما زارۊیی بی کاْ داریۊش یٱکم زڤوݩ آرامی ناْ کرد ڤ زڤوݩ جاڤٱنٱ نیمٱ ٱفتاونشیݩ اْمپراتۊری پارس اۊسنی ۉ ٱشرافیٛا بابلی هٱم سی هٱچایٱکاری د بیٛشتر کاریا خوشو زڤوݩ آرامی ٱفتاوزٱنوݩ ناْ ڤ کار میٛ گرتن.

آرامی نوئا هٱخامنشیا[آلشتکاری]

یاْ نورقینٱ د گات اْسگٱندٱر کاْ ڤا زڤوݩ آرامی ریش نیسٱننٱ.

ڤلات گرتن اْسگٱندٱر گٱپ نٱتونس یٱکاگیری زڤوݩ ۉ نیسموݩ آرامی ناْ د یٱأک بٱتیچنٱ. چی زڤوݩ آرامی کاْ د سٱدٱ ۵ دما زارۊ ڤ کار گرتٱ بی د سٱدٱ دۏئم زارۊیی هم ڤ کار گرتٱ بییٱ. سولوکیا د ٱڤٱل پاتشایی خوشو ڤ کار گرتن زڤوݩ یۊنانی ناْ د راساگٱ هوکۊمٱتی خوشو د سۊریٱ ۉ میٛنجا گلالوݩ اْجباری کردن. د سٱدٱ سئوم دما زارۊ بی کاْ د ڤلات مسر ۉ سۊریٱ زڤوݩ یۊنانی جانشین زڤوݩ آرامی بی. د کول زڤوݩ آرامی ڤیرگار فرٱ درازی دارٱ ۉ د تۊل ڤیرگار فرٱ آلشت د خوش دیٱ ۉ مۊئٱ بۊیی کاْ بٱئرکرد زڤوݩ آرامی ڤنٱ: آرامی دمایی، آرامی میٛنجایی ۉ آرامی نۏ کئ د ایٛ گات زڤوݩ آرامی ها د ریٛتراز نۏ ۉ مۊئٱ بۊیی کاْ ایٛ زڤوݩ یاٛ زڤوݩ زهشتدارٱ.

سرچشمٱ[آلشتکاری]

  • چوٙأ:Glottolog