زڤون پٱشتۊ

د ڤیکیپدیا، دونسمنامٱ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
Pashto
پښتو
Pax̌tō
Pashto.svg
The word Pax̌tō written in the Pashto alphabet
گوتٱ بیئن [ˈpəʂt̪oː, pəɧt̪oː, pʊxt̪oː]
هٱچایٱ بیئنی د Afghanistan, Pakistan, and the Pashtun diaspora
لۉن Pashtun
شومارٱ هٱچایٱکوݩ 40–60 million  (2007–2009)Nationalencyklopedin "Världens 100 största språk 2007" The World's 100 Largest Languages in 2007 (39 millio)
هونڤادٱ زڤون
رٱڤشیٛا اْستاندارد
Central Pashto (Literary Pashto)
Yusufzai Pashto (Northeastern)
Southern Pashto (Kandahari)
لزڤیٛا ~21 dialects
سامونٱ نیسٱنن (Pashto alphabet)
رٱڤشت جاڤٱنن
زڤون جاڤٱنٱ د  Afghanistan
یاْ زڤون کمترونٱ د  Pakistan
Provincial in Khyber Pakhtunkhwa, Federally Administered Tribal Areas, and Northern Balochistan
زڤون میزونکاری بیٱ Academy of Sciences of Afghanistan
Pashto Academy (Pakistan)
رارینٱیا زڤون
ISO 639-1 ps
ISO 639-2 pus
ISO 639-3 pusMacrolanguage
Individual codes:
pst – Central Pashto
pbu – Northern Pashto
pbt – Southern Pashto
wne – Wanetsi
Linguasphere 58-ABD-a
ایٛ بٱلگٱ د رٱڤشت IPA کاْ د لۏری مینجایی مۊٱ یونیکود دیٛاری میکٱ. هامینداری یونیکود، سی یٱنٱ کاْ جا پیٛنیاریٛا یونیکود، ڤا نشونٱیا پورس کردن، چارسيکیٛا ناْ سئیل بٱکيت.

پٱشتۊ (کاْ ڤ شکلؽا پوشتۊ،پٱختۊ ۉ پوختۊ گوتٱ مۊئٱ) نوم یٱکؽ د دۏ زڤون جاڤٱنٱ د ٱفغانسوݩ ۉ د لٛٱشک زڤونؽا اؽرونی شومال ٱفتاوزنونٱ. هٱچایٱ کنؽا اؽ زڤون قۉم پٱشتۊن نٱ ۉ بؽشتر هان د ڤلاتؽا ٱفغانسوݩ ۉ پاکستوݩ. زڤون پٱشتۊ د راساگٱ یا هارگٱ ۉ هارگٱ ٱفتاوزنوݩ ڤلات ٱفغانسوݩ ۉ شومال ٱفتاونشیݩ ڤلات پاکستوݩ هٱچایٱ مۊئٱ. ڤرؽ د پٱشتۊ زڤونؽا هان د بٱلۊچستوݩ ۉ یاٛ بور کٱمترؽ دشو هان د چیترال ۉ کشمیر. بور کٱمترؽ هٱم هان د لٛا مٱرزؽا اؽروݩ ۉ ٱفغانسوݩ. هٱر چٱن زڤونؽا فورسی ۉ عرۉیی د ری اؽ زڤون کارگرایی فراٛ داشتنٱ ڤٱلٛی اؽ زڤون خوسۊسیات خۊ د زڤونؽا اؽرونی ناْ د خوش ڤاداشتٱ ۉ لٛٱزڤؽا جۊر ڤاجۊرؽ چی:ڤٱزیری، آفریدی، پیشاڤٱری، قٱندهاری، غلزاٛیی، بنۊچی ۉ هٱنی دارٱ. د قونۊن ٱسوسی تازٱ ڤلات ٱفغانسوݩ هٱر دۏ زڤون گٱپ اؽ ڤلات، یٱنؽ فورسی دٱری ۉ پٱشتۊ بینٱ ڤ زڤونؽا ٱسلی ۉ زایاراٛ یی اؽ ڤلات.

ٱلاٛفبا پٱشتۊ[آلشتکاری]

د زڤون پٱشتۊ چئلٛ ۉ چوار هٱرف ھؽ.

ٱلاٛفبا پٱشتۊ
ا
ā, —
/ɑ, ʔ/
ب
b
/b/
پ
p
/p/
ت
t
/t̪/
ټ

/ʈ/
ث
s
/s/
ج
j
/d͡ʒ/
ځ
ź
/d͡z/
چ
č
/t͡ʃ/
څ
c
/t͡s/
ح
h
/h/
خ
x
/x/
د
d
/d̪/
ډ

/ɖ/

z
/z/

r
/r/
ړ

/ɺ˞~ɻ/

z
/z/
ژ
ž
/ʒ/
ږ
ǵ (or ẓ̌)
/ʐ, ʝ, ɡ/
س
s
/s/
ش
š
/ʃ/
ښ
(or ṣ̌)
/ʂ, ç, x/
ص
s
/s/
ض
z
/z/
ط
t
/t̪/
ظ
z
/z/
ع

/ʔ/
غ
ğ
/ɣ/
ف
f
/f/
ق
q
/q/
ک
k
/k/
ګ
g
/ɡ/
ل
l
/l/
م
m
/m/
ن
n
/n/
ڼ

/ɳ/
و
w, ū, o
/w, u, o/
ه
h, a, ə
/h, a, ə/
ي
y, ī
/j, i/
ې
e
/e/
ی
ay, y
/ai, j/
ۍ
əi
/əi/
ئ
əi, y
/əi, j/

دٱنڳ کلٱمٱ شنوسی[آلشتکاری]

زڤون پٱشتۊ چاْ د ڤیر ۉ باڤٱر ڤاجٱ شنوسی ۉ چاْ د ڤیر ۉ باڤٱر ساختموݩ دٱستۊری ۉ زڤونؽا هٱنی د کوملۊس زڤونؽا اؽرونی فٱرخؽاؽ دارٱ. اؽ زڤون خوش مۊئٱ ڤ دۏ لٛٱشک ٱفتاونشیݩ(یا هارگٱ ٱفتاونشیݩ) ۉ ٱفتاوزنوݩ(شومال ٱفتاوزنوݩ). لٛٱزڤ بؽترؽ د دٱساٛ ٱفتاونشیݩ، لٛٱزڤ قٱندهاری یٱ ۉ د دٱساٛ ٱفتاوزنوݩ لٛٱزڤ پیشاڤٱری نازارترٱ. فٱرخ ماباٛن اؽ دۏ دٱسٱ ، هٱم ها د جۊر گوتن دٱنڳ هٱرفؽا ۉ هٱم د قرؽ د چییا دٱستۊر زڤونی. چی نوم یا داسون زڤون کاْ د لٛٱزڤ قٱندهاری «پٱشتۊ» ۉ د لٛٱزڤپیشاڤٱری «پٱختۊ» گوتٱ مۊئٱ.

دماتریݩ نوم[آلشتکاری]

پٱشتۊ د ری شؽڤاٛ د کلٱمٱ پٱشتۊن یا پٱختۊن گرتٱ بیٱ کاْ نوم یاٛ اؽل آریایی بیٱ. اؽ زڤون کولٛٱن جۏزاْ دٱسٱ زڤونؽا هند ۉ اؽرونی یٱ ۉ ڤا زڤونؽا نهاتری چی سانسکریت نسبٱت نزیکؽ دارٱ. اؽ زڤون هؽن قۉم پٱشتۊنٱ. کلٱمٱ پٱشتۊن د ریگ‌ ڤدا پٱکهت (Paktas) گوتٱ بیٱ. هرودوت ڤیرگار نڤیس یۊنانی د پٱکتیس ۉ پٱکتۊیس گوتٱ ۉ د ڤلات ڤنو پٱکتیکا گوتٱ یاری کردٱ(د پٱشتۊ اؽ نوم پٱشتۊنها ۉ Pashtunkhaw گوتٱ بیٱ.) بتلمیۊس هٱم ڤ پٱکتین گوتٱ. سی یٱ نوم پٱشتۊ د او کلٱمٱ پٱکهت – پٱکتۊیس – پٱکتین دۏرس بیٱ ۉ پٱشتۊ ۉ پٱختۊ گوتٱ مۊئٱ.

آرٱنڳؽا نیسمون زڤون پٱشتۊ[آلشتکاری]

آرٱنڳؽا نیسمونی اؽ زڤون کاْ هؽن دما گات اْسلامی بان هٱنی ڤ دٱس نۏمایٱ؛ ڤٱلٛی بیین قرؽ د باٛتؽا ۉ باٛت بٱنی کارؽا د قٱرن ٱڤٱل مالکنوݩ ما دیار مۊٱ کاْ اؽ زڤون د سالؽا ڤ دی اوماین ۉ زیشتدار بیین اْسلام زیشتدار بیٱ. کتاو پتاٛ خٱزانٱ (گٱنجیناٛ قایم بیٱ) کاْ د سال ۱۱۴۲ مالکنوݩ ما دیار ۱۷۲۹ زایشتی. د قٱندهار نیسٱنٱ بیٱ ڤا گوتن د یٱکؽ د کتاویا پٱشتۊ زڤون مۊٱ کاْ قرؽ د باٛت بٱنی کاریا ۉ باٛتؽا پٱشتۊ هؽن گات سٱدٱ دۏئم مالکنوݩ. ٱلڤٱت راس ۉ درۊ بیین اؽ کتاو ناْ نهاجۊریا ڤلاتؽا ٱفغانسوݩ ۉ پاکستوݩ قٱبۊل نارٱن. عبدولهی هٱبیبی نهاجۊر ٱفغان مۊٱ کاْ اؽ کتاو ناْ د سال ۱۳۲۲ جسٱ، ڤٱلٛی بؽشتر پٱشتۊنڤیسؽا ۉ ڤیرگار نڤیسؽا گوتن کاْ ڤ درۊ مۊٱ ۉ اؽ کتاو دٱس نیسسٱ خوشٱ ۉ کولٛٱن درۊٱ.[۱]

د سٱدٱ یا فراٛ، زڤون پٱشتۊ فقٱت سی گوتن ۉ هٱچایٱ کرداْ ڤ کار گرتٱ بیٱ ۉ آرٱنڳؽا نیسمونی د اؽ زڤون فرٱ کٱم بیٱ. تٱنیا د سی چئلٛ سال دماتر بیٱ کاْ دۉلٱت ٱفغانسوݩ گوتٱ کاْ زڤون پٱشتۊ باس بۊٱ ڤ زڤون جاڤٱنٱ ڤلات ٱفغانسوݩ ۉ نها ڤٱ بیٱ کاْ د رۊزنومٱ، کتاو ۉ آرٱنڳؽا نیسمونی ڤ اؽ زڤون راسیاری بیٱ ۉ اؽ زڤون ناْ د آمۊزشجایا دٱرس مؽدٱنٱ.

دمایی ترین باٛت بٱن پٱشتۊ کاْ یاٛ باٛت بٱنی کوری هموسی، ڤٱنٱ نڤیسؽار کتاو پتٱ خٱزانٱ ڤا اْستناد ڤ کتاو ڤیرگار سۊری ڤٱنٱ ٱمیر کرۊر (Krur) کور ٱمیر پۊلاد سۊری ریگشۊ کردٱ ۉ گوتٱ کاْ ڤنٱ د سال ۱۳۹ مالکنوݩ ما دیار./ ۷۵۶ زایشتی د مندش غور ٱمیر بیٱ. دونسمٱنا ۉ دونسمٱنیا گوتنٱ کاْ اؽ کتاو راس ۉ دۏرسی دونسمٱنی نارٱ ۉ نڤیسؽاریاؽ د پیشاڤٱر پاکستوݩ ۉ د ڤلات ٱفغانسوݩ گوتنٱ کاْ اؽ کتاو ها د زؽر تؽخ پرسایشت کوری ۉ د اؽ کتاو چیاؽ هؽ کاْ نشو ماٛیٱ اؽ کتاو یٱنؽ «گٱنجینٱ قایم بیٱ» ڤ اْتمالاْ فرٱ دٱس سازٱ. مٱسلٱن چی گوتن رۊزؽا هٱفتٱ ۉ مایا. نڤیسؽاریا کتاو چی عبدولهی هٱبیبی د دۏنیا رٱتٱ گمو نمؽکردن کاْ یاٛ تٱقڤیم دۏرس با کاْ بٱتونٱ رۊزؽا ۉ ڤیرگارؽا هزار سال دماتر ۉ هزار سال نهاتر د خوشاْ راسکوری بٱکٱ. ڤٱلٛی د ایسنی چنی تقڤیمؽاؽ دۏرس بینٱ کاْ مۊٱ د پایاٛ ڤنو بۉیی کاْ اؽ کتاو دٱس سازٱ. چی ڤٱ کاْ نڤیسؽار کتاو موئٱ کاْ: رۊزاْ دۏشٱمٱ ۱۶ رٱبیع‌ٱلٱڤٱل فلوݩ سال. د گاتؽ کاْ شما ساٛیلٛ تٱقڤیم او سال مؽکؽت مؽفٱمؽڌ کاْ، ۱۶ رٱبیع‌ٱلٱڤٱل او سالؽ کاْ کتاو گوتٱ دۏشٱمٱ نمۊٱ ڤٱلٛی مۊٱ پٱنجشٱمٱ.

د باٛت بٱنیا هٱنی پٱشتۊ زڤون خوشال‌ خان ختٱک (۱۶۱۳-۱۶۹۴)٬ عڤدرٱموݩ بابا ڤ دی اومایٱ د سال ۱۰۴۲ مالکنوݩ ما دیار./ ۱۶۳۲ زایشتی.٬ هٱمید مهمٱند د دۏنیا رٱتٱ د هدۊد سال ۱۶۹۰ زایشتی. ۉ پیرمٱمٱد کاکر د دۏنیا رٱتٱ د هدۊد سال ۱۷۷۰ زایشتی یٱن.

زڤون پٱشتۊ کاْ د یاٛ گات فرٱ دراز د لٛا دٱرس هٱنٱ یا بی کاریاری بی د نیماٛ ٱڤٱل سٱداٛ بیسم زایشتی د مؽنجا زایاراٛ ٱفغوݩ اوما ڤ کار ۉ آرٱنڳؽا نیسمونی خۊؽ د اؽ زڤون سازیاری بی.

زیشتدار بیین زڤون پٱشتۊ[آلشتکاری]

د گات شایی مۏمٱ زاهرشاه ۉ نها سازکاری قونۊن ٱسوسی د سال ۱۳۴۳ ٱفتویی، پؽایا سؽاسٱتکار پٱشتۊن ڤا سٱردٱساٛیی رشتاٛین تلاش کردن کاْ زڤون پٱشتۊ بۊٱ ڤ تٱنیا زڤون جاڤٱنٱ ڤلات ٱفغانسوݩ د قونۊن ٱسوسی، ڤٱلٛی اْتراز جدی زایارٱ د یاٛ لٛا ۉ دفاکاری نمایٱندٱ یا فورسی‌ زڤون قونۊن نیا د یاٛ لٛا، باعس بی کاْ د اؽ کار نهاگیری بۊٱ. سرٱنجوم، پٱشتۊنؽا قٱبۊل کردن کاْ جاڤٱناٛیی زڤونؽا فورسی دٱری ۉ پٱشتۊ د قونۊن ٱسوسی اۊسنی ٱفغانسوݩ قٱبۊل بۊٱ. د نٱتیجٱ، ٱفغانسوݩ بی ڤ یاٛ ڤلات دۏ زڤونٱ.

چیاؽ تر[آلشتکاری]

سرچشمٱ[آلشتکاری]

  • فٱرهٱنڳ جهانگیری
  • گوتار عبدولهی هٱبیبی د سالنومٱ کابول سال ۱۳۲۵ – ۱۳۲۶ ٱفتویی. بٱلگٱ ۲۴۸ ڤ نها.