زوٙن آرامی

د ڤیکیپئدیا، دوٙنئسمأنامه آزاد
پئرئستئن د: ناڤجوٙری, پئی جوٙری
آرامی
ܐܪܡܝܐ‎, ארמית
Arāmît
ڤولات شئناسی
دأرتیچ بییئن:
ھئلال حاصئلخیز، ڤولاتجا بأحرئین
دأسە بأنی زوٙن: Afro-Asiatic
جأد زوٙن: آرامی دئمادار (900–700 BCE)
زیربأرجایا:
رازینە ئیزو 639-2 / 5: arc
لینگوسفئر: 12-AAA
گئلوتولوگ: aram1259[۱]
{{{mapalt}}}
Arāmāyā in Syriac Esṭrangelā script

زوٙن آرامی یئ گئل د أندومیا سامی ە کئ بیشتئر د ۳۰۰۰ سال نئھاتئری دارە. زوٙن آرامی یا، زوٙن دیڤوٙنداری ئمپئراتوٙریا و حأتی کاھئنیا بییە. زوٙن آرامی زوٙن أصلی بأرجایا گأپی د کئتۉیا آسئموٙنی پئیغامبأریایی چی دانیال و عأزرا و زوٙن کئتۉ تئلئموٙد ە. موٙأن آرامی زوٙن حأضرأت عیسی بییە و ئیسئنی أم زوٙن دا کأمتأروٙنە یا جوٙر ڤا جوٙری د أفتونئشین آسیاە. ئیسئنی چأن گئل کومولأیأکی کئ بیشتأر ڤئنوٙ آشوٙری یئن د زوٙن آرامی نۊ قئسە میکأن. ئی زوٙن د زوٙنا ری ڤئ نابوٙدیە. آرامی أندوم زوٙنا آفرو آسیاییە و د مینجا زوٙنا جوٙر ڤا جوٙر ئی حوٙنئڤادە زیر لئشک سامی ە . آرامی أندوم جأرغە زوٙنا سامی شومال أفتونئشینە کئ ھأمچئنی د ڤأر گئرئتە زوٙنا کأنعانی چی زوٙن عئبئریە.

شأرآڤیشتئ یی نئھاتئری آسیا أفتونئشین
مینجا گئلالیا، سوٙمئر، أکئد، آشوٙر، بابئل
حأتیا، هیتی‌ یا، لیدیە
عیلام، ئورارتو، مئنائیا، ماد، ھأخامأنئشتی
ئمپئراتوٙریا / شأریا
سوٙمئر: ئوروٙکئوٙرئوریدو
کیشلاگاشنیپوٙرأکئد
بابئلئیسینئوموٙری - کألدانی
آشوٙر: آسوٙر، نئینأڤا، نوٙزی، نأمروٙد
عیلامیاشوٙش
ھوٙریامیتانی
کاسی‌ یائوٙرارتو
گات ئشماری
شایا سوٙمئر
شایا عیلام
شایا آشوٙر
شایا بابئل
شایا ماد
شایا ھأخامأنئشتی
زوٙن
جانئڤئشت میخی
آرامیھوٙری
سوٙمئریأکئدی
مادی
عیلامی
ڤیردیاریا مینجاگئلالیا
ئنوٙما ئلیش
گیل گامئشموردوٙخ
نیبیرو

دأرتیچ کاری ڤولاتی[ڤیرایئشت]

د سأدە 12 دئما زایئشت ھأچایە ڤأریا زوٙن آرامی کأم کأم د راساگە یا ھارگە أرمأنئستان تا ڤولاتیا قوسطأنتأنیە(تورکیە ئیسئنی)، ئیران، شام(سوٙریە ئیسئنی)، آذأربایئجان، لوبنان، ئوردون، مئصر و ھمە ولاتیا مینجا أفتوزأنوٙن ئیسئنی و بأرجایی د آسیا مینجایی چی أفغانئستان و تورکأمأنئستان ئیسجا بییئن و یئ گئل د زوٙنا نازار دونیا مأسیأت نە رأڤأندیاری کئردئن. د سأدە ۱۴ دئما زایئشت ئی زوٙن د سأربأرزتئری جاگە خوش بی و د بیشتئر ڤولاتیا آسیا ھارگە و ھارگە أفتونئشین چی: ھئن، مالئزی، أندونئزی، تأبأت و ھأمچئنی زیربأرجایایی د آفریقا و ئوروٙپا أفتونئشین چی: ئوٙکراین، بولغارئستان، مأجارئستان، آلبانی، مأقدوٙنیە و یوٙنان دأرتیچ بی. د سأدە ۱۵ دئما زایئشت ڤئ نئھا ئی زوٙن چأن لئشک بی کئ ڤأر گئرئتە زوٙن سامی آفرو، زوٙن عئبئری، زوٙن آسوٙری و زوٙن کأنعانی کئ د مینجا ڤئنوٙ زوٙن عئبئری د ڤولاتیا ئسرائیل، ئوردون، فئلئسطین و مئصر فئرە ھمە دیار بییە و جوٙری کئ د گات ئیسئنی بییە زوٙن جاڤأنە ڤولات ئسرائیل.

زوٙن آرامی و لئزڤیا جوٙر ڤا جوٙر ڤئ[ڤیرایئشت]

آرامی یئ گئل زوٙن یأکوٙنە نی و خوش چأن گئل زوٙن یأکاگئرئتئە. ڤیرگار نازار، نیسموٙن گأپ کئلوٙن و ڤئ کار گئرئتئن کوٙمولأیأکیا مأصأڤی جوٙر ڤا جوٙر د مینجا خألک آرامی زوٙن باعئث بییە کئ زوٙن فئرە غأنی بوٙە. پارئ یی د لئزڤیا زوٙن آرامی فئمئسئن یئن، ڤألی د ری ڤئ ری ڤئنوٙ یئ دأسە ھأنی دئشوٙ سأختئن. پارئ یی د زوٙنا آرامی د گات ئیسئنی فئرە نوم دیار و دیار بیینە و نومیا جاڤأنە یی سی خوشوٙ دارئن چی آشوٙری کئ زوٙن آرامی أفتوزأنوٙن کومولأیأکیا مأسییە. پارئ یی د لئزڤیا ڤا نوم «أفتوزأنوٙن» و «أفتونئشین» گوتە کاری بیینە کئ مأرز مینجا ڤئنوٙ گئلال فورات یا یئ قأری نئھاتئر د ڤئنە. ھأمچئنی بوٙە یئ گئل مأرز مینجا ئو جأرغە د زوٙنا آرامی کئ ئیسئ ھأچایأڤأر دارئن (ڤئ نوم «نۊآرامی»)، و ئو جأرغە کئ ئیسئ چی زوٙنا نیسموٙنی ڤئ کار گئرئتئ بوٙأن و جأرغە تئر کئ ئیسئ د بیئن رأتئنە و سی دوٙنئسمأنیا دئل رأتئ یی دارئن کأشی.

ھیل نئڤئشت[ڤیرایئشت]

یئ گئل کئتۉ ڤا ھیل نئڤئشت سئریانی مال سأدە ۱۱ زایئشتی

أڤئلی ھیل نئڤئشت آرامی د پایە ھیل نئڤئشت فینیقی بییە. ڤا گات گوڤاردئن، ألئفبا «چارسیکی» آرامی راس بی. فئلئسطینیا دئماتئری و خألکیا ھأنی کئ د کأنعان ئیسجا بییئن ئی ألئفبا نە سی نیسأنئن ڤئ کار گئرئتئن. د گات ئیسئنی ئی ألئفبا بیشتئر ڤا نوم ألئفبا عئبری نوم دیار بییە. ئی شیڤە نیسأنئن د کئتۉیا نأظأرکئردە آرامی و نیسئسە یا ھأنی جیدیا کئ ھا د زوٙن آرامی ڤئ کار گئرئتئ بییە. شیڤە یا ھأنی نیسأنئن زوٙن آرامی کئ ڤئ دأس کومولأیأکیا مأسیی نئھاسازی بی: یئ گئل ھیل نئڤئشت مین یأک پیچئسە بی کئ ڤا داسوٙن ألئفبا سوٙری (یئ جوٙر د جوٙریا ألئفبا سوٙری، سئرتوٙ) نوم دیارە. جوٙر ھأنی ألئفبا آرامی کئ کولأند آلئشتکاری بییە، ألئفبا مئنداییە، کئ ئیسئنی ڤئ دأسئ مئندائیا ڤئ کار گئرئتئ بوٙە. ئضافە د ئی ساموٙنە یا نیسأنئنی، جوٙریا ھأنی د ألئفبا آرامی د گات دئماتئری ڤئ دأس جأرغە یا فئرە یی ڤئ کار گئرئتە بی: سی نئموٙنە نئبطیا د پئترا و ألئفبا پالمیرنین د پالمیرا. د گاتیا ئیسئنی أم تورویو بیشتئر ڤا یئ گئل د ألئفبا آلئشتکاری بییە د ألئفبا لاتین ڤئ کار گئرئتئ بوٙە.





ڤیرگارچە[ڤیرایئشت]

ڤیرگارچە زوٙن آرامی ڤئ شیڤە فئرە نازاری د ھار گوتە کاری بییە. ڤیرگارچە ئی گات خوش بأر بییە ڤئ سئ گات جئگا:

ئی بأربأنی ھا د پایە بأربأنی کئ کئلاس بییئر * ڤئ کار مئ گئرئت.

آرامی دئماتئری[ڤیرایئشت]

زیربأرجا آرامی دئماتئری بیشتئر د بیش ۱۳ سأدە نئھا داشتە. ئی گات دئراز سی یە گولە ڤورچی ییە کس ھأمە جوٙریا آرامی کئ ئیسنی د بئین رأتئنە ھان دئش. گات آرامی دئماتئری قأشن نئزیک د سال ۵۰۰ دئما زایئشت تأموٙم بوٙأ، یأنی گاتی کئ آرامی دئمادار (زوٙن آرامیا) جاشە میە ڤئ آرامی پاتئشایی (زوٙن دولأتیا پاتئشایی قۉئین) .

آرامی دئماتئری أڤأل[ڤیرایئشت]

نیسئسە یا خأطی فئرە یی د ڤئ کارگئری ئی زوٙن دیاری کئردە کئ ڤئنوٙ مال سأدە ۱۰ دئما زایئشت ئن. ئی نیسئسە یا بیشتئر نئشوٙ دیارکار راڤئطە یا دیپلوماتیک مینجا شأر دولأتیا آرامی ئن. چئنی دیارە کئ ھیل نئڤئشت آرامی د ئی گات د پایە فینیقی یە و د ئی زوٙن نیئسکاری یأکاگئری فئرە یی دیاری میکە. و گاسی نئھا گواردئن گات کأمی د راساگە یا أفتوزأنوٙن آرامی ئی ھیل نئڤئشت فئرە کامئلتأر بییە، بئلاجئڤی تأر یأنە کئ پاتئشایی، شا آشوٙر، تیگلئت پیلاسئر سئیوم د ڤولاتیا آرامی د سأدە ھأشتوم باعئث بی کئ زوٙن آرامی بوٙأ ڤئ زوٙن مینجاکار.

آرامی پاتئشایی[ڤیرایئشت]

نئزیک سال ۵۰۰ دئما زایئشت بی کئ داریوٙش یأکوٙم زوٙن آرامی نە کئرد ڤئ زوٙن جاڤأنە نیمە أفتونئشین ئمپئراتوٙر پارس ئوٙسئنی و أشرافیا بابئلی یأم سی ھأچایە کاری د بیشتئر کاریا خوشوٙ زوٙن آرامی أفتوزأنوٙن نە ڤئ کار می گئرئتئن.

آرامی نئھا ھأخامأنئشتیا[ڤیرایئشت]

یئ گئل نورقینە د گات ئسکأندأر کئ ڤا زوٙن آرامی ریش نیسأنئنە.

ڤولات گئرئتئن ئسکأندأر گأپ نأتوٙنئست زی یأکاگئری زوٙن و نیسموٙن آرامی نە د یأک بأتیچنە. چی زوٙن آرامی کئ د سأدە ۵ دئما زایئشت ڤئ کار گئرئتە بی د سأدە دویوم زایئشتی أم ڤئ کار گئرئتە بییە. سولوکیا د أڤأل پاتئشایی خوشوٙ ڤئ کار گئرئتئن زوٙن یوٙنانی نە د راساگە حوکوٙمأتی خوشوٙ د سوٙریە و مینجا گئلالیا ئژباری کئردئن. د سأدە سئیوم دئما زایئشت بی کئ د ڤولات مصر و سوٙریە زوٙن یوٙنانی جانئشین زوٙن آرامی بی. د کول زوٙن آرامی ڤیرگار فئرە دئرازی دارە و د طوٙل ڤیرگار فئرە آلئشت د خوش دیە و بوٙأ بوٙیی کئ بأرکونوٙن زوٙنی آرامی ڤئنە: آرامی دئمایی، آرامی مینجایی و آرامی نۊ کئ د ئی گات زوٙن آرامی ھا د ریتئراز نۊ و موٙأ بوٙیی کئ ئی زوٙن یئ گئل زوٙن زئشتدارە.

سأرچئشمە[ڤیرایئشت]