خٱلک لۏر

د ڤیکیپئدیا، دوٙنئسمأنامه آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
Lurs
خٱلک لٛۏر
Karim Khan by Charles Heath.jpg
Lotf Ali Khan.jpg
Sardar Assad.jpg
Temyourbachtiar.jpg
Shapourbakhtiar.gif
Queen-Shabanu Soraya Esfandiary-Bakhtiari, Tehran 1953.jpg
Rezaee.JPG
BorujerdiHossein.jpg
Karubi2.jpg
Zahra Rahnavard.jpg
Navab Nasirshelal.jpg
01-Mehrdad Avesta.png
Masoud Rayegan.jpg
Fath'olla Porsartip.jpg
03-MohammadBorujerdi.jpg
کول نوفۊس
۱۳ ملٛیوݩ کٱس
راساگٱیا ڤا نوفۊس ڤرتیٱگر
 Iran
 عراق ۲ ملٛیوݩ کٱس
 کوڤئیت 50,000
 عومان 5,100
زۊنیا
لزڤؽیا جۊر ڤا جۊر زڤون لٛۏری د ڤٱرگرتٱ: لٛۏری بٱختؽوری • لٛۏری لٛٱکی • لٛۏری مؽنجایی • لٛۏری دۊمنی • لٛۏری سٱلاسی  • لٛۏری کٱلوری • لٛۏری مٱلکی • لٛۏری کۊمزاری
دین
اْسلام، شیئٱ، یارسۊ، جید
جرغٱیا لۉنی ڤابستٱ
خٱلقاْ اؽروݩ

لٛۏر نوماْ یٱکؽ د لٛونؽا دۏنیا ٱ کاْ هان د ٱفتاونشیݩ ۉ هارگٱ ٱفتاونشیݩ ڤلات اؽروݩ ۉ ٱفتاوزنوݩ ۉ هارگٱ ٱفتاوزنوݩ ڤلات ئراق ۉ شومال اومان. اؽ لٛو ڤ زڤون لٛۏری قسٱ مؽکٱن. فتراقیا دماترشناسی ۉ تۏرؽا پؽا بیٱ د آیمؽا دما ڤیرگار د ڤیرگار چلٛ هزار سالٱ د ڤلاتؽا لٛۏرنشیݩ دؽاری مؽکٱ. ڤا ڤیرداری ڤ بٱردنۏشتٱیا ۉ شؽڤٱیا ڤ دٱس اومایٱ د بارٱ خٱلق زیتری ایلٛام دؽاری مۊٱ کاْ ایلٛامیا « لٛۏریا دمایی» یٱنؽ، جٱد خٱلق لٛۏرسوݩ ایسنی د ٱفتاونشیݩ ڤلات اؽرونٱن. تۏرؽیا ڤ جا مٱنٱ د چوغازٱمبیلٛ، چوغامؽش ۉ هٱف چۊغا دؽاری مؽکٱ کاْ ایلٛامیا لٛۏریایٱن کاْ د شیش هزار سال دماتر د اؽ راساگٱ بینٱ. ٱڤازاریایی کاْ پؽا بینٱ دیاری مؽکٱن کاْ سی سالؽا فرٱ درازؽ ڤنو پاتشا ۉ هیزداری کۏیا لٛۏرسوݩ ۉ خۊزسوݩ نٱ. زڤون لٛۏری ڤا اوماین ماد یا آلشت بیٱ د زڤون اؽرونی. د خٱلق راساگٱیا لٛۏرنشیݩ مۊٱ بۉیی ایلٛامیان (3000 تا 559 ن.ڤ) کاْ ڤنو د راساگٱیا لٛۏرسوݩ، پوشتکۏ (ايلٛام)، خۊزسوݩ، بٱختؽوری، كوگیلۊیٱ ۉ بۊیرٱمٱد ۉ قٱرؽ د آستۊن فارس ایسنی زئشت مؽکردنٱ گیریشمٱن، گوتٱ پاتشایی ایلٛاميا د ڤٱر گرتٱ ڤلاتچٱیا ماسباتيك يا ماسباتيس (راساگٱ یا پوشتكۏ لٛۏرسوݩ يا ایلٛام ایسنی) سيماش (ٱفتاوزنوݩ اْسفاهوݩ ۉ گولپايگان ایسنی) شۊش (خۊزسوݩ ایسنی) آنشان (قٱری د خۊزسوݩ، اْسفاهوݩ ۉ فارس ایسنی) ۉ كربيانٱ (آستۊن لٛۏرسوناْ ایسنی) دیاری کردٱ. کاسی یا کاْ ڤا ایلٛامیا قۉم بینٱ د راساگٱیا هارگٱ تر د لٛۏرسوݩ کۏیا شومالی تر جولگٱ شۊش د لٛۏرسوݩ ۉ د نزیکیا آستون کرماشوݩ د مٱرز ٱفتاوزنوݩ سۊبی گالایان (د نزیکیا هارگٱ کرماشوݩ) زئشت داشتنٱ. د مؽنجایا هزارٱ ساْئم نۊئا ڤاڤن د سال ۲۴۰۰ ن. ڤ. د شومال ڤلات ایلٛام ۉ هارگٱ راساگٱ یا کاسی یا (د شومال خۊزسوݩ ۉ هارگٱ لٛۏرسوݩ) جاؽؽ هؽ کاْ نومش کاشن بیٱ کاْ ڤ نشونی د کاسیا نٱ د خوش دارٱ اؽ راساگٱ دماتر ڤ شٱئر لٛۏری دمادار د دۏرٱ یا اْسلامی آلشت بیٱ. کلٱمٱ ایسنی هۊز یا خۊز د کلٱمٱ هئسی یا اوکسی یٱنؽ نوم لٛون کاسی گرتٱ بیٱ. کلٱمٱیاؽؽ کاْ ایساْ ڤا نومؽا کۊشک، کۊشکی، کۊسٱ، کاسیو کاْ ڤ جایا ڤلات شناسی یا هۊزیا د کورسۊ مۉٱن هومبٱراڤٱرٱ ڤا لٛونؽیا نوم دؽار کاسیا. ایسنٱم یٱکؽ د هۊزؽا لٛۏرسوݩ رٱشنۊ ٱ کاْ نوم یٱکؽ د خودایا کاسی بیٱ. جنک شال ۉ سترٱ کاْ ایساْ د مؽن خٱلق لٛۏرسوݩ د ڤٱر مؽکٱن جنکؽٱ کاْ کاسیا د ڤٱر مؽکردنٱ.

ریشٱ دیاری نوم لٛۏر[ڤیرایشت]

سی ٱڤٱلی گاْلٛ نوم لٛۏر د سٱدٱ چوارم ڤ شیڤٱ اللریه، لاریه، اللور و لوریه اومائٱ. لٛۏر یاٛ نوم ڤاجٱ ایلٛامی-کاسیتٱ کاْ نوماْ شٱئر دمادار هئن گات کاسیت بیٱ کاْ لٛۏر ریشٱش ها د اؽ شٱئرآڤیشتاٛیی. نوم کورد نهاتر د اؽرشت ئاْرۉیا د اؽروݩ هومبراڤٱر بیٱ ڤا مال نشین ۉ ٱشایر ۉ هومبا لٛونؽ دیاری ناٛییٱ.[۱][۲][۳][۴][۵][۶][۷].[۸] د پایٱ ۉ یاٛ قٱرؽ د سٱرچٱشمٱیا، لٛۏریاۉ داٛیلٛٱمیاۉ بٱلۊچؽا ۉ خٱلقؽ هٱنی ۉ جگا د کوردیا هساو کردنٱ سی یٱ کاْ کلٱمؽیا"کورد" هومبراوڤٱر بیٱ ڤا جۊر زئشت نٱ هومبایی زڤون ۉ جٱرغٱ لٛۉنی.[۹] د دیجا لٛون لٛۏؽیا بونکۊیی جگا د کوردیا هساو مۊٱن.[۱۰]

هٱمدلا موستوفی مۉئٱ د زوبداٛ التٱڤاریخ اومائٱ: نوم لٛۏر سی یٱ ڤ اؽ لٛوݩ گوتٱ مۊٱ کاْ د ڤلات مارۊد دهاتؽٱ کاْ ڤش مۉٱن کورد ۉ دۉر ۉ گردش دٱبٱن ڤٱن ڤ زڤون لٛۏری کۊل ٱر بونٱن ۉ دش دٱربٱن جایی ٱ کاْ لٛۏر مونٱن سی یٱ کاْ ریشٱشو د او راساگٱ بیٱ ڤشو مۉٱن لٛۏر. کلٱمٱ دۏم ڤنٱ کاْ ڤ زڤون لٛۏری کۊ چر لئر مۉٱن ۉ سی سٱخت بیئن رٱ کٱسرٱ ناْ لام زٱمٱ کردن ۉ گوتنٱ لٛۏر ڤاجٱ ساْئاْم ینٱ کاْ اؽ لٛوݩ د نٱسلاْ کٱسؽٱن کاْ نومش لٛۏر بیٱ ۉ ڤٱ دۏرسترٱ.

تٱلٛؽیا خٱلقاْ لٛۏر[ڤیرایشت]

تیچسناْ خٱلقاْ لٛۏر د راساگٱ مینجا ٱفتاوزنوݩ

خٱلق لٛۏر دۏ قٱلاْ فئرٱ نوم دیار ۉ فئرٱ گٱپ دارٱ کاْ مۊٱن ڤ لٛۏر گٱپ ۉ لٛۏر کوچک بٱر مۊٱن کاْ مؽنتلاشو گلال دز یا سزار دیاری مؽکٱ.

  • لٛۏر گٱپ خوش مۊٱ دۏ قٱل بٱختیوری ۉ دامونی (پاؽمونی).

لٛۏریا بٱختیوری: کاْ خوشو دۏ تا دٱسٱ دارٱن چارلٛنڳ ۉ هٱفت لٛنڳ.بٱختیوریا هان د آستونؽا خۊزسوݩ ۉ آستون چارمال بٱختیوری ۉ آستونؽیا لٛۏرسوݩ، اْسفاهوݩ ۉ شٱئرؽیا پاؽمونی ۉ هارگٱ ٱفتاونشین اؽ آستون زناٛیی مؽکٱن.

لٛۏرؽیا پاؽمونی: د ڤٱرگرتٱ مٱمٱسٱنی٬ کوگیۊیٱ٬ لیراڤی ۉ جانٱکی ۉ کومزاری ٱ کاْ د ری میزونکاری د شٱمال ۉ ٱفتاونشین فارس٬ آستون کوگیلۊیٱ ۉ بویرٱمٱد٬ قاْرؽ د آستون خۊزسوݩ قٱل گٱپؽ د بۊشئر ۉ شٱمال ڤلات اومان زناٛیی مؽکٱن.

لٛۏرؽیا کوچک دۏ دٱسان فاٛیلٛی سٱلاسی.

لٛۏرؽیا فاٛیلٛی: د ڤٱرگرتٱ مؽنجایی٬ لٛٱک٬ مٱهٱکی یا مٱلکی ۉ کٱلهۏر ٱن. مؽنجایی یا هان د آستونؽا لٛۏرسوݩ، هٱمدوݩ، خۊزسوݩ، ایلٛام، مٱرکٱزی، قٱزڤین، ٱفتاوزنوݩ تؽروݩ، پاؽموناْ گیلٛان ۉ ٱفتاوزنوݩ ڤلات ئاْراق د آستونؽیا دیالٱ، ڤاست، ماٛیسان ۉ بٱغداد، لٛٱکؽیا هان د آسونؽیا لٛۏرسوݩ، ایلٛام (پوشتکۏ لٛۏرسوݩ)، کرماشوݩ؟ هٱمدوݩ ۉ کوردسوݩ، مٱهٱکیا هان د آستون ایلٛامۉ ٱفتاوزنوݩ ڤلات ئاْراق، کٱلهۏرؽیا هان د آستون کرماشوݩ، قٱرؽ د کوردسوݩ ۉ ٱفتاوزنوݩ ڤلات ئاْراق.

لٛۏرؽیا سٱلاسی: هان د آستونؽیا کرماشوݩ، هٱمدوݩ، لٛۏرسوݩ ۉ مٱرکٱزی.

زڤون لٛۏری[ڤیرایشت]

دٱرتیج کاری ڤلاتی راساگٱیاؽؽ کاْ د ڤنو ڤا زڤون لٛۏری هٱچایٱ مۊئٱ

کوملۊس زڤونؽا لٛۏری یٱکؽ د زڤونؽا هؽن اورۊپایی ٱ ۉ د تٱلٛاْ اؽرونی ٱفتاونشینٱ کاْ ها د ڤلاتؽیا اؽروݩ،ئاْراق، اومان. قٱری د کلٱمؽیا لٛۏری ریشٱ دماداری دارٱن کاْ ریشٱشو مؽرٱسٱ ڤ زڤونؽا کاسی، ایلٛامی. زڤونؽا لٛۏری هان د ساْ پٱلٛ، لٛۏری فاٛیلٛی، لٛۏری بٱختیوری ۉ لٛۏری پاؽمونی(دومنی).

لٛۏری شٱمالی: د ڤٱر گرتاٛ سٱلاسی، مؽنجایی، لٛٱکی، مٱهٱکی، کٱلهۏری

لٛۏری هارگٱ (پاؽمونی): بٱختیوری، بوؽرٱمٱدی، مٱمٱسٱنی، کومزاری، لٛاٛیراڤی،کوهگیلٛۊاٛیی، دٱشتستانی

ڤیرگار[ڤیرایشت]

گرتن تؽرۊݩ د گات مٱشرۊتٱ ڤ دٱس سوارؽیا لٛۏر بٱختیوری
اٛدام سٱردیاریا ٱشایر د خورموئٱ، هوم گات ڤا شورۊ پاتشایی رزاشا
لٛۏرسوݩ د گاتاْ دماتری

ٱڤٱلین خٱلقی کاْ د خاک لٛۏرسوݩ زئشت مؽکردنٱ ايلٛاميا بینٱ. ڤنو د ٱڤٱلیا هزارٱ چوارمی نئها ڤلات بیئن خوشو د راساگٱیا لٛۏرنشین رٱڤٱندیاری کردنٱ. دۉلٱت ايلٛام د ڤٱرگرتٱ خۊزسوݩ، لٛۏرسوݩ ایسنی، پوشتکۏ لٛۏرسوݩ ۉ کۏیا بٱختیوری بیٱ. خٱلق ايلٛام ڤ ڤلات خوشو آنزو یا آنسو یا سوسونکا مؽ گوتنٱ بابلیا د ڤلات آلام يا آلامتو هومبایی کۉگٱ ۉ گاسی ڤلات ٱفتاوزنوݩ مؽ گوتنٱ. شٱئرؽیا گٱپش ڤنونٱن: شۊش، ٱڤاز، ماداكتو (ساٛمرٱ – ]]) خايدالۊ كاْ د جا خورموئٱ ایسنی بیٱ. ايلٛامیا د گات چٱن هزار سال موتاج ٱسلی خوشوناْ ری ڤ ری لونؽا هیزداری چی سۊمر يا آكديا، بابليا ۉ آشۊر يا بیئن ۉ دٱس آخر سی جیاڤازیا مؽناْ خوشو ۉ جٱنڳیا هوناٛیی د دۏشمنی خوشو آشۊر تۊزٱنن (۶۵۴ ن.ڤ).

کاسی یا کاْ د کوتاْ شٱمال ڤلات ایلٛام زئشت مؽکردن ۉ د سوار کاری فرٱ دٱسلات داشتن ۵۷۶ سال د بابل پاتشایی کردن ۉ دٱس آخر دۉلٱت ایلٛام تۊزٱنشو ۉ د بابل کردشو ڤ دٱر. کاسی یا دماترؽ گلٛ هٱردن د بابل ۉ باٛنٱ نٱهراٛین تونسن نٱسٱقاْ مٱفرٱقاْ لٛۏرسوناْ راس کونی خوشوݩ نومدیار بٱکٱن جۊرؽ کاْرۊمٱن گریشمٱن دماترشناس نوم دیار مۊٱ کاْ نٱسٱق اؽروݩ دماتری یٱنؽ نٱسٱق مٱفرٱق کاری لٛۏرسوݩ. ٱلڤٱتٱ مۊٱ کاْ او سازیارؽا چئنی مٱفرٱقی کیمری یا بینٱ. کاسی یا ڤ پاتشایی یا دماتر د خوشو کارگرایی فرٱ اؽ نؽان چی رٱڤشت کوچک کردن شیڤٱیا، ڤنو نهارۉ نٱسٱق کاریا جونهٱرکٱش د گات هٱخامنشی بینٱ.

لٛۏرسوݩ د گات ساسانی ٱندوم ڤلات پٱهلٱ یا پٱهلو بی کاْ ئاْرۉیا دماتر ڤش مؽگوتنٱ جبال. ڤلات پٱهلٱ خوش هٱنی بٱر ماٛیی ڤ بٱرجایا کوچکترؽ. د شٱئرؽیا گٱپ کٱلون ۉ گات ساٛمرٱ ۉشاپۊرخاس بی کاْ ڤ دٱس شاپۊر یٱکوم رٱڤٱندیاری بی. لٛۏرسوݩ د سال ۲۱ مالکنوݩ دما گرتن ناڤٱن ڤ دٱس بوسٱلمونؽا شلارۊ بی. زلٛ بین ئاْرۉیا بوسٱلموݩ کاراگرایی زؽادؽ د رٱزیشت خٱلقاْ لٛۏرسوݩ ۉ راساگٱیا هٱنی نؽیا ڤا اؽ هال ۉ بال خٱلقاْ لٛۏر تونسن زڤون ۉ رٱزیشت خوشوناْ زنٱ ڤردارٱن. د سال ۳۰۰ مالکنوݩ لٛۏرسوݩ بی ڤ دۏ کوت لٛۏر گٱپ ۉ لٛۏر کوچک اؽ دۏ راساگٱ پاتشایی شو هوم گات ڤ دٱس دۏ برار بی، پاتشا لٛۏر گٱپ بٱدر ۉ پاتشا لٛۏر کوچک ٱبۊمٱنسۊر بی. مؽنجا ڤنو راساگٱیایی بی کاْ تا شیراز دیاری مؽکرد ڤش مؽگوتن شاولسو ۉ ایساْ ڤا نوم مٱمٱسٱنی نوم دیار بیٱ دۏ کوتش ڤ دٱس ٱتابٱکؽیا لٛۏر گٱپ ۉ ٱتابٱکؽیا لٛۏر کوچک دیڤۊنداری بیٱ بی. دما پاتشایی ٱتابٱکیا لۏر گٱپ و لۏر کوچک سی شومار نوفۊس و ٱنازٱ ڤلاتی ڤنو دیارکاری بینٱ. گلال دز یا سزار اؽ دۏ پاتشایی ناْ بٱر مؽکرد ڤ دۏ کوت لۏر کوچک د شٱمال ۉ لٛۏر گٱپ د هارگٱ.

ٱتابٱکؽا لٛۏر گٱپ[ڤیرایشت]

د مؽنجایا سٱدٱ شٱش مالکنون سلسلٱ ٱتابٱکان لٛۏر گٱپ یا اومٱرا فٱزلۊیٱ د لٛۏرسوݩ گٱپ دۏرس بی. ڤنو لٛۏرؽیاؽؽ بیئن کاْ د مؽنجایا سٱدٱ ۵ مالکٱنون دئما د باٛن رٱتن آلاْ بۊیٱ ۉ فرٱ بیئاْن ناٱمنی د راساگٱیا اؽروݩ فٱت الدین فٱزلۊیٱ ڤارداْ یٱکؽ د پاتشایا بٱدر ڤا چارسٱد هونٱڤار د لٛۏر گٱپ رٱتن سی جٱبٱل السوماق شام ۉ اۊچاْ جاگٱ پاتشایی خوشوݩ نؽان، ڤٱلٛی دئما د چٱن گات د آخرؽیا پٱنج مالکنوݩ ئٱلٛی کوراْ فٱت الدین فٱزلۊیٱ رٱتن سی مؽافارقین. د دۉر ۉ گرد سال ۵۵۰ مالکنوݩ ٱبۊتاهر سلسلٱ ٱتابٱکؽا گٱپ ناْ رٱڤٱندیاری کرد. آخری ٱتابٱک لٛۏر گٱپ غؽاس الدین بن کاڤۊس بن پٱشٱنڳ بی کاْ د سال ۸۲۷ مٱلکنوݩ سٱرنگۊن بی ۉ ٱتابٱکؽا لٛۏر گٱپ دئما ساْ سٱدٱ « سیسٱد سال» ڤ دٱس سۏلتوݩ ٱبراهیم بن شاروخ تاٛمۊری د سٱرنگۊن بی ۉ سلسلٱ ٱتابٱکؽا لٛۏر گٱپ تٱموم بی پاتشایا ٱتابٱک لٛؽزگاؽؽ سی نیسمون شناسؽا ۉ دونسمٱنؽا بی، ۉ گات ڤنو پور د یٱشنایی ۉ رٱزئشت سی ڤلات لٛۏر گٱپ بی. اؽ ڤلات ﺩ ﺳﺎ پاتشایا رٱزئشت دۊس دۊس، مؽنجاڤٱن دار ۉ دگشت دونسمٱنی ۉ یٱشنایی بی. دونسمٱنیجایا ۉ ٱتابٱکؽا لٛۏرسوݩ ۉ ﻣﺎﻝ ٱمیر مؽنجاڤٱن پاتشایی ڤنو، چی دونسمٱنیجایا ایسنی پور رۉنٱق ۉ دۊنسمٱنیا فراٛ د اۊچاْ ﻳﺎ آمۊختارکاری داشتن یا آمۊختارکار بیئن.

ٱتابٱکؽا لٛۏر کوچک[ڤیرایشت]

د سال ۵۷۰ مالکٱون شۏجا الدین خورشید بن ٱبۊبٱکر بن مهٱمٱد بن خورشید تونس بۊٱ ڤ پاتشا لٛۏرؽیا کوچک ۉ سلسلٱ ٱتابٱکؽیا لٛۏر کوچکاْ ڤا پاتٱختی ٱتابٱکؽیا شٱئر خورموئٱ رٱڤٱندیاری بٱکٱ. رٱڤٱندیار سلسلٱ ٱتابٱکؽیا لٛۏر کوچک شۏجا الدین خورشید پؽا کاردۏرس ۉ دلدارؽ بیٱ ۉ خوش سفٱت بیٱ، ڤا زؽر دٱسؽاش ڤا دلنٱرمی رٱفتار داشتٱ. اؽ پاتشایا د تایفاٛ لٛۏر جٱنڳرۊیی یا چٱنڳری بینٱ ڤ مانؽ جاگٱ زئشت ڤنو د راساگٱ تٱرهان د هارگٱ کۊدٱشت بیٱ ۉ نوماْ مال کۊیی ناْ ڤ نوماْ چٱنڳری ناْ ڤ ری خوشو نؽان. اؽ پاتشایی د سال ۱۰۰۶ مالکٱنون ڤا تۊزسسن شاڤردی خو آخری ٱتابٱک لۏر د شائٱباس سٱفٱڤی ۉ کوشسنش ڤ دٱس شائٱباس د باٛن رٱت.

لٛۏرشوݩ دما ٱتابٱکؽا[ڤیرایشت]

دما د باٛن رٱتن ٱتابٱکؽا لٛۏر گٱپ یاٛ قٱرن ۉ نسمؽ دماتر د ڤیرگار دونسمٱنیایی د پاتشایی بٱختیوری د دٱس نؽ تا یٱ کاْ د گات شا تٱماس یٱکم سٱفٱڤی گرد خاکاْ لٛۏربٱختوری اوفتا ڤ دٱس یٱکؽ ڤاْ نوم تاج میر راٛیس تاؽفٱ آسترکی کاْ د او گات هؽزدارترین کٱسون بٱختیوری بی دراۊم. ۉ هٱر سال پیلٛؽ ڤ نوم مالؽات سی شا تٱماس سٱفٱڤی کلٛ مؽکرد ۉ سی یٱ کاْ د سال ۹۷۴ مالکنوݩ د مالؽات نٱدٱ شا تٱماس د پاتشایی بٱختیوری نیائش ڤا لٛا ۉ کوشتش. دما د ڤٱ میرجونگیرخوݩ نومؽ ناْ ڤ شٱرتاْ داٛین ۱۰۰۰ تا قاتر کرد ڤ پاتشا بٱختیوری، د او موهود بی کاْ بٱختوری بی ڤ دۏ کوت چارلٛنڳ هٱفت لٛنڳ کاْ جیاڤازیا فراٛ دۏرس بی تا گات هۏساٛقولٛی خوناْ بٱختیوری اؽ جیاڤازیا ناْ داشت.

دما کوشسناْ شۉردی خوݩ آخری ٱتابٱک لٛۊر شاباس کچیزا شۉردی خوݩ، هۏساٛ خوݩ کور مٱنسۊر باٛگ سلاٛڤرزی ناْ ڤا داسون ڤالٛی ڤ پاتشایی راساگٱیا لٛۏراْ کوچک گلٛٱڤرچاْ کرد. سلسلٱ ڤالٛیا لٛۏرسوݩ پاتشایی ٱتابٱکؽا لٛۏر کوچک د راساگٱیا لٛۏرنشی بی. دماتر د گات هٱسٱن خوݩ هکۊمٱت ڤنوناْ کرد ڤ دۏ قٱل پیشکۏ لٛۏرسوݩ ۉ پوشتکۏ لٛۏرسوݩ ۉ هکۊمٱت ڤالٛیا تٱنیا بی ڤ پوشتکۏ؛ د گاتی کاْ ڤالٛیا د گرداْ راساگٱیا لٛۏرسوݩ (پیشکۏ)ۉ ایلٛام (پوشتکۏ) پاتشایی مؽکردن، پاتٱختشو خورموئٱ ۉ د قٱلٱ دوؤزٱ بورجی بی ۉ دماتر کاْ پاتشایشو تٱنیا ڤ پوشتکۏ بی پاتٱختشۏ بی ڤ ایلام (هۏساٛناوؤٱ یا دؽڤالا). ڤا خلاس بین سلسلٱ ڤالٛیا لٛۏرسوݩ ڤ دٱس رزا شا پٱلٱڤی د سال ۱۳۰۸ دۉلٱت نیمٱ خودسلادار لٛۏریا د راساگٱیا لٛۏرنشیݩ د باٛن رٱت.

پاتشایی زٱند[ڤیرایشت]

د گاتی کاْ نادرشا ٱفشار بی ڤ پاتشا سی د باٛن بوردن هۊزؽیا راساگٱیی لٛۏرؽیا ناْ د راساگٱ یایی چی قوم، کاشوݩ، خوراسوݩ ۉ آستونؽایؽ هٱنی مال د بار کرد. دما کوشسن نادرشا، هومالؽیا پاتشایی هٱر کوم سیکؽ د اؽروناْ ڤ دٱس آوؤردن. سی تا د سٱردارؽیا هیزدار نادرشا، ئٱلٛی مٱردو خوݩ بٱختیوری، کریم خوݩ زٱند ۉ اْسمایلٛ خوݩ فاٛیلٛی د تیرٱ لٛٱک بین کاْ هٱر ساْ د گٱپؽا تٱشؽا لٛۏر بیئن سی ڤ دٱس گرتن پاتشایی رٱتن د کار سیاسی. دما یٱکاْ باٛن ئٱلٛی مٱردو خوݩ بٱختیوری، ٱبولفٱت خوݩ بٱختیوری ۉ کریم خوݩ زٱند دئبارٱ آخری پاتشایی اؽروݩ، کریم خوݩ رٱت سی کشڤٱرگوشایی خوش ڤٱلؽ دما ینٱ، سی خیانٱت ئٱلٛ مٱردو خوݩ بٱختیوری ڤ ٱبولفٱت خوݩ بٱختیوری ۉ یوغی گٱری ٱبولفٱت خوݩ سی کریم خوݩ بائس جیاڤازی ۉ جٱنڳ بی. دماتر د ڤنو کریم خوݩ زٱند ڤ کولٛ هومالوناْ خوش زئلٛ بی ۉ د سالاْ ۱۱۶۳ مالکنوݩ بی ڤ پاتشا اؽروݩ ۉ سلسلٱ زٱندیٱ ناْ ڤٱن ڤ رٱ د جالی پاتشا ڤ خوش مؽگوت ڤٱکیلٛو روایا. کریم خوݩ د هۊز بٱگلٱ زٱند بی کاْ د لٛون لٛۏر ۉ تیرٱ لٛٱک بین کاْ د نزیکیا مٱلایر ۉ راساگاٛ ڤ نوم پٱری یا کٱمازو زئشت مؽکردن. کریم خوݩ زٱند نهاتر د یٱ مٱلایر ناْ کرد ڤ پاتٱختش ۉ سی یٱ کاْ نمؽتونس ڤ گرد اؽروݩ سۏلتٱ داشتۊ پایتٱختشاْ کرد ڤ شیراز. قری د اؽلؽیا لٛۏر د دۉرش بینی پاتشایی کریم‌خوݩ هیاری کردن ۉ ڤاردش رٱتن ڤ شیراز ڤٱلٛی دما ڤروفداین سلسلٱ زٱندیٱ گلٛ آوردن ڤ لٛۏرسوݩ.

دۏشمنی قاجار ڤا لٛۏرؽیا

د دۉروناْ قاجار پاتشایا قاجار ڤ خاتر دۏشمنی کاْ ڤا سلسلٱ لٛۏری زٱند داشتن گٱفترین زرٱدؽیا سؽوسی ناْ ڤاْ لٛۏرؽیا زٱن ۉ تۉتٱ یاؽ سی خراو کردن شؽڤاتاْ خٱلقاْ لٛۏر ۉ جگایی ڤٱناْ مؽن خٱلق لٛۏر کردن٬ چی مال د بار کردناْ لٛونؽا لٛۏر ڤ قٱزڤین ۉ مٱدۊد کردناْ پاتشایی لٛۏرؽیا ڤ پوشتکۏ کاْ تا سال ۱۳۰۷ دۊچاْ پاتشایی مؽکردن ۉ دماتر کاْ اۏردی قاجار پوشتکۏناْ شلارۊ کردن غولامرزا خوݩ فاٛیلٛی آخرین ڤالٛی لٛۏرسوݩ ڤ ئاْراق رٱت د دۉرٱ قاجار ایلٛاماْ د لٛۏرسوݩ جگا کرد. لٛۏرسوݩ د اؽ مۉقٱ ڤ خاتراْ سؽاسٱتؽا قاجار ڤ بٱل بٱشۉ کٱشس.

لٛۏرؽیا د مٱشرۊتیٱت

خٱلقاْ لٛۏر دۏ بؽشتر بٱختیوری نٱقشاْ گٱپؽ د اْنقلاباْ مٱشرۊتٱ داشتن ۉ فٱتاْ تؽروݩ ۉ اْسفاهوݩ ڤ دٱساْ اۊنو بی. نۊاتر سٱمسامو سٱلتٱناٛ بٱختیوری ڤارداْ سوارؽا بٱختیوری رٱت اْسفاهوݩ ۉ اۊچناْ شلارۊ کرد. د مونڳ گٱرمٱ ۱۲۸۸ شٱمسی اۏردی بٱختیوری ڤیرؽ تؽروݩ رٱت ۉ ڤارداْ اۏردی شٱمال ڤ نهاداری سپٱداراْ ٱزٱم کاْ د نزیکی تؽروݩ یٱکاگیر کردن، دما د تۊزنیین هۊزؽا مهٱمٱدئٱلٛی شا قاجار تونسن تؽروناْ فٱت بٱکٱن ۉ ڤ اْستبداداْ کوچک زۊر بۊٱن.

نٱسل کوشی خٱلٛقاْ لٛۏر

قٱتلاْ ئام یا، تٱختٱ قاپۊ کردن ۉ یا کارؽا نابۊدگٱری پٱلٱڤی د لٛۏرسوݩ د سالؽا ۱۳۰۴ تا ۱۳۱۸ هجری ٱفتاویی بی. ٱڤلی ٱمٱلؽات اۏردی هٱڤایی اؽروݩ بومباروناْ شٱئر خورموئٱ بی کاْ بائساْ کوشتاراْ خٱلقاْ لٛۏر د اؽ شٱئر بی. د سالاْ ۱۳۰۲ هۊزؽا دۉلٱتی مؽناْ خٱلقاْ لٛۏرسوݩ بین ۉ قیشو ڤا لٛۏرؽا باٛناْ خورموئٱ ۉ ڤرۊگرد بی کاْ د آو رۏچسن (زمسو) او سال ڤا مهاسراٛ خورموئٱ لٛۏرؽا توزسن. قٱتلاْ ئام د پوشتکۏ لٛۏرسوݩ چنو بی کاْ تٱنیا ڤنونؽ کاْ ڤ ئاْراق جؽستن زنٱ مٱنن هٱمچنی بوراْ فراٛ د لٛۏرؽا د اؽ زمو ڤ خوراسوݩ ۉ قوم مالدبار بین. یٱکؽ د نومدیاریتٱرین قیا خٱلق لٛۏر د کوگیلٛۊیٱ ۉ بویرٱمٱد جٱنڳاْ تٱنڳاْ تامورادی ڤ سٱردٱساٛیی کاٛی لٛۏهراس بی کاْ ڤا زلٛ بیناْ لٛۏرؽا تٱموم بی. د بٱختیوری د نومدیارترین قؽامؽا ڤ سٱردٱساٛیی شٱهید ئٱلٛی مٱردو خوݩ بٱختیوری بی کاْ د سالاْ ۱۳۰۷ نوفۊسی ڤ نوماْ ساڤار کومولٱیٱکی بٱختیوری دۏرس کرد. جٱنڳؽا خٱلقاْ لٛۏر ڤا رزاشا تا سالاْ ۱۳۱۸ تۊل کٱشی.

تٱرچکؽا ڤ جا مٱنٱ د دٱرباراْ قاجار ۉ پٱلٱڤی ۉ تٱرچکؽاؽؽ هٱنی نشو ماٛیٱ کاْ د ڤلاتاْ لٛۏرسوݩ نٱسل کوشی اْتفاق اوفدایٱ تۉرؽ کاْ د پوشتکۏ ڤالٛی تٱنیا ڤنونؽ کاْ ڤ ئاْراق گورؽزسنٱ بؽرٱتنٱ ۉ د پیشکۏ هٱم لٛۏرؽاناْ ڤ خوراسوݩ ۉ قوم مال دبار کردن. ڤیلیام داگلاس قوزی اْمریکایی د قٱتلاْ عام خٱلق لٛۏر ڤ نوماْ یٱکؽ د نٱنڳ د بارترین تیکٱ یا هوکۊمٱتاْ رزاشا پٱلٱڤی نوم مۉرٱ ۉ مۉٱ کاْ رزاشا سی ڤ فرمو کردناْ لٛۏرؽا دٱس ڤ قٱتلاْ عام ۉ چٱپاو لٛۏرؽا زٱ. ڤ مال نشینیا لٛۏر چی اؽلؽا بالاگرؽڤٱ، باٛرنڤٱن ۉ اؽل باجۊلڤٱن ۉ اؽلؽا ھٱفت لٛٱنڳ ۉ چار لٛٱنڳ بٱختیوری ۉ اؽلؽا لٛۏرسوناْ پاؽمونی (دامونی) ناْ فرٱ سٱرکۊب کرد.

د ئاْراق لٛۏرؽا فاٛیلٛی د زموناْ هکۊمٱتاْ هٱسٱن ٱلبٱکر د سالؽا ۱۹۷۰ ۉ ۱۹۷۵ ۉ د زموناْ هکۊمٱتاْ سٱدام د سالاْ ۱۹۸۰ مٱجبۊری مالدبار بین. د دٱهاٛ ۸۰، رجیماْ سٱدام ڤ بونؽا سیوسی، دینی ۉ اْقتسادی دٱس ڤ کوشتناْ بونکویی یا مالدبار کردناْ لٛۏرؽا فاٛیلٛی کرد کاْ د یاٛلٛا دادگا عالٛی جنایی ڤلات ئاْراق ڤ داستوناْ نٱسل کوشی یا ژینوساید دش نوم بوردن.

دین[ڤیرایشت]

ڤرٱز ئاْسلام مٱسٱبؽا جۊرڤاجۊرؽ د لٛۏرسوݩ بیٱ. ٱڤلی نشونٱیا آليز زرڤان كاْ گوتٱ مۊٱ ديناْ زٱرتوشت دش ڤرؽسایٱ، د لٛۏرسوݩ بیٱ. دماتر آييناْ میترائیسم د تاٛ ديناْ زٱرتوشتی د لٛۏرسوݩ دۏرس بی. هٱمچنی پٱرٱستشاْ کاٛنۊ آناهيتا ئاْلاهٱ آویا د لٛۏرسوݩ رایج بی. دما د اوماین دیناْ ئاْسلام، خٱلقاْ لٛۏرسوݩ بوسٱلموݩ بین. د قرناْ هٱشتم مالکنوݩ خٱلقاْ لٛۏر یواش یواش شیٱ بین٬ فرٱ د لٛۏرؽا هان د کیشاْ یارسوݩ٬ یارسوݩ د لٛۏرسوݩ ڤرؽسایٱ ۉ گٱپؽاؽؽ چی شاخۊشین لٛۏرسونی٬ باٛلۊل لٛۏرسونی بیٱ. هٱمچنی قرؽ د لٛۏرؽا دیناْ جید دارٱن.

پرتال (جاْناْک،جنک)[ڤیرایشت]

پرتالؽا خٱلق لٛۏر د کولٛ یاٛجۊرٱ کاْ د قرؽ چیا فٱرخؽاؽؽ ڤا یٱک دارٱن.[۱۱] پؽایا لٛۏر پرتالشو د ڤٱر گرتٱ یاٛ کلاو نمدی،دٱلگ٬یاٛ جومٱ ڤارداْ جلسکٱ ۉ پوپۊش کاْ ڤ تۉراْ عادی بلنڳ ۉ آزادٱ.[۱۱] کلاو پؽایا لٛۏر د پٱشم دۏرس بیٱ ۉ بؽشتر رٱنڳشو کال ۉ هیلٛٱ.[۱۱] مؽناْ بٱختیوری یا بیشتر کورؽیا ۉ پؽایا جهال کلاو نمدی مؽکٱن سٱر ۉ کوریا بٱچٱ سن بؽ کلاوٱن.[۱۱] چوقا پوشش پؽایا لٛۏرٱ کاْ ڤ رٱنڳؽا جۊرڤاجۊر کار مۊٱ. چوقا د مؽناْ بٱختیوری یا ڤ رٱنڳؽا سؽ ۉ اْسبؽ ۉ نٱڤارؽای ٱمۊدی کاْ بؽشتر سؽ ری ڤ هار ۉ اسبؽ ری ڤ رۏئٱ.[۱۱]چۊقا ایساْ مؽناْ بٱختیوری‌ یا بؽشتر ڤ کار مؽرٱ.[۱۱] اْتمال مؽرٱ چۊقا د دٱهٱ ۱۹۴۰ ڤاڤنی مؽناْ بٱختیوری یا زؽای بیٱ.[۱۱] پرتال پؽایا لٛۏر یالگٱش راس ڤارداْ گژک د لٛا خدنگاْ یالگؽٱ[۱۱] پوپۊش ڤارداْ یاٛ قاٛڤٱن چٱرم یا اوروسی گٱپ دۉراْ قاٛ بٱستٱ مۊٱ.[۱۱] گیڤٱ کالاٛ خٱلق لٛۏرٱ.[۱۱]


هجاو مؽناْ زٱنڳٱلٛ لٛۏر تٱقریبٱن رایج ناٛییٱ.[۱۱] پرتالاْ زٱنڳٱلٛ لٛۏر یاٛ جومٱ ڤا دٱربالٛؽا بلنڳ(سٱرداری) ڤارداْ یاٛ داموناْ دۏر.[۱۱] سٱرڤٱن زٱنڳلٛ لٛۏر د مؽناْ اؽلؽا لٛۏر جۊرڤاجۊر فٱرخ مؽکٱ . مؽناْ لٛۏرؽا فاٛیلٛی سٱرڤٱن یاٛ جۊر پٱرۊٱ ڤ نوماْ گولڤٱنی یا هٱراتی یا سوئٱسٱر یا سٱرڤٱن کاْ دۉراْ سٱر ڤ تۉراْ خاسؽ مؽڤٱنٱنش[۱۱] ڤٱلٛی مؽناْ زٱنڳٱلٛ لٛۏرؽا پاؽمونی(لٛۏرسوݩ دومٱنی) سٱرڤٱن زٱنڳٱلٛ یاٛ جۊر سٱرڤٱناْ کوچک ڤ نوماْ ماٛینا ئٱ.[۱۱] رٱنڳاْ پرتالؽا زٱنڳٱلٛاْ لٛۏر رٱنڳاْ شاد ۉ جۊرڤاجۊرٱ بغاٛر پرتالؽاؽؽ کاْ د مؽن پورس ۉ پۊگٱ د ڤٱر مؽکٱن.[۱۱] پرتالاْ زٱنڳٱلٛ لٛۏر فاٛیلٛی د ڤٱر گرتٱ د کٱت،گولڤٱنی یا سٱرداری یا بالکول٬ کولنجٱ٬ یٱل٬ شوال یا پوپۊش٬آوژیٱ(کالٱ)٬هٱمچنی پرتال زٱنڳٱلٛ لٛۏر هارگٱ د ڤٱر گرتٱ د لٛٱچک ۉ ماٛینا٬ جومٱ یا جوڤٱ، شولار یا جلیسقٱ٬پوپۊش٬دٱلگ ۉ گیڤٱ مۊٱ.

جنتیک[ڤیرایشت]

ڤا سیل کرداْ ڤ ڤاریاسیۊناْ کوروموزوم ڤای لٛۏرؽا، ڤنو د لٛهازاْ بٱسامٱدی تٱقریبٱن بالا تٱک‌ بونکو R1b یاٛ کوروموزوم ڤای (دیاری سابکلود R1b1a2a-L23) نسڤٱت ڤ بونکویا هٱنی اؽرونی دیاریٱن.[۱۲] دٱساٛ R1، ڤارداْ کلودیا هٱنیش، هیناْ ڤراسؽا ٱفتاونشینی/مؽنجایی د شؽڤاتاْ بٱردی زورینٱ، کاْ بیشتری تٱک‌ بونکو میناْ لٛۏرؽائٱ.[۱۲][۱۳] تٱک بونکو J2a (دؽاری بیٱ ساب کلودیا J2a3a-M47, J2a3b-M67, J2a3h-M530) دۏمی سلسلٱ زؽای مؽناْ لٛۏرؽائٱ ۉ ڤا روسۊخاْ کشاڤٱرزؽا د ٱفتاوزنوݩ نزیکاْ نۊبٱردی ۸۰۰۰–۴۰۰ نها د ڤاڤن مورتٱبتٱ.[۱۳][۱۴][۱۵][۱۶] تأک بونکویا هٱنی کاْ بٱسامٱدش د ۱۰ دٱرسٱد بؽشترٱ G2a هیسن کاْ سابکلوداْ G2a3b فرٱترش ڤٱناْ دۏرس مؽکٱ.[۱۷] هٱمچنی لٛۏرؽا بؽشترین بٱسامٱداْ تٱک بونکو E1b1b1a1b ناْ د اؽروݩ نشو ماٛئٱن. دۊدمونؽا Q1b1 ۉ Q1a3، ۶ دٱرسٱد ۉ T، ۴٪ هازرٱن.[۱۷]

سرچشمٱ[ڤیرایشت]

  1. V. Minorsky, Encyclopedia of Islam: «We thus find that about the period of the Arab conquest a single ethnic term Kurd (plur. Akrād) was beginning to be applied to an amalgamation of Iranian or iranicised tribes. ,»Kurds«in Encyclopaedia of Islam». Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C.E. Bosworth , E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, ۲۰۰۷. Brill Online. accessed ۲۰۰۷.
  2. زڤون ۉ لٛٱزمؽیا اؽرونی: کتاو دیرینٱ شناسی زڤون فورسی نڤیسیار: دۏگدۏر پٱرڤیز ناتل خانلٱری
  3. ٱڤدلله شٱبازی، گوتٱ دیاری سی دیارکاری اؽلؽیا ٱشایر، تؽروݩ: نٱشراْ ناٛی، ۱۳۶۹، بٱلگٱ ۸۷- ۱۱۸.
  4. Martin van Bruinessen, «The ethnic identity of the Kurds», in: Ethnic groups in the Republic of Turkey, compiled and edited by Peter Alford Andrews with Rüdiger Benninghaus [=Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients, Reihe B, Nr.۶۰]. Wiesbaden: Dr. Ludwich Reichert, ۱۹۸۹, pp. ۶۱۳-۲۱. excerpt: «The ethnic label»Kurd«is first encountered in Arabic sources from the first centuries of the Islamic era; it seemed to refer to a specific variety of pastoral nomadism, and possibly to a set of political units, rather than to a linguistic group: once or twice,»Arabic Kurds«are mentioned. By the ۱۰th century, the term appears to denote nomadic and/or transhumant groups speaking an Iranian language and mainly inhabiting the mountainous areas to the South of Lake Van and Lake Urmia, with some offshoots in the Caucasus...If there was a Kurdish speaking subjected peasantry at that time, the term was not yet used to include them.»[
  5. Wladimir Iwanov:«The term Kurd in the middle ages was applied to all nomads of Iranian origin».(Wladimir Ivanon, «The Gabrdi dialect spoken by the Zoroastrians of Persia», Published by G. Bardim ۱۹۴۰. pg ۴۲)
  6. David Mackenzie: «If we take a leap forward to the Arab conquest we find that the name Kurd has taken a new meaning becoming practically synonmous with 'nomad', if nothing more pejorative» D.N. Mackenzie, «The Origin of Kurdish», Transactions of Philological Society, ۱۹۶۱, pp ۶۸-۸۶
  7. Richard Frye,«The Golden age of Persia», Phoneix Press, ۱۹۷۵. Second Impression December ۲۰۰۳. pp ۱۱۱: "Tribes always have been a feature of Persian history, but the sources are extremly scant in reference to them since they did not 'make' history. The general designation 'Kurd' is found in many Arabic sources, as well as in Pahlavi book on the deeds of Ardashir the first Sassanian ruler, for all nomads no matter whether they were linguistically connected to the Kurds of today or not. The population of Luristan, for example, was considered to be Kurdish, as were tribes in Kuhistan and Baluchis in Kirman"
  8. موستٱفا تٱقٱڤی موقٱدٱم د کتاو دیرینٱشناسی سؽاسی کوگیلۊیٱ، تؽرۊݩ: سامونجا موتالات دیرینٱشناسی ماسر اؽروݩ ۱۳۷۷. س۴۰.
  9. Professor Garnik Asatrian (Yerevan University) (2009). Prolegomena to the study of the kurds (pdf). Published in 2009, Iran and the Caucasus, 13, pp.1-58
  10. Professor Garnik Asatrian (Yerevan University) (2009). Prolegomena to the study of the kurds (pdf). Published in 2009, Iran and the Caucasus, 13, pp.1-58
  11. ۱۱٫۰۰ ۱۱٫۰۱ ۱۱٫۰۲ ۱۱٫۰۳ ۱۱٫۰۴ ۱۱٫۰۵ ۱۱٫۰۶ ۱۱٫۰۷ ۱۱٫۰۸ ۱۱٫۰۹ ۱۱٫۱۰ ۱۱٫۱۱ ۱۱٫۱۲ ۱۱٫۱۳ ۱۱٫۱۴ چوٙأ:ڤیرکرد ڤب
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ Grugni, V; Battaglia, V; Hooshiar Kashani, B; Parolo, S; Al-Zahery, N et al. (2012). "Ancient Migratory Events in the Middle East: New Clues from the Y-Chromosome Variation of Modern Iranians". PLoS ONE. 7 (7): e41252. PMC 3399854free to read. PMID 22815981. doi:10.1371/journal.pone.0041252. 
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ Wells, R. Spencer et al. (2001). "The Eurasian Heartland: A continental perspective on Y-chromosome diversity". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 98 (18): 10244–9. doi:10.1073/pnas.171305098. 
  14. Semino O, Passarino G, Oefner P J, Lin A A, Arbuzova S, Beckman L E, de Benedictis G, Francalacci P, Kouvatsi A, Limborska S, et al. (2000) Science 290:1155–1159
  15. Underhill P A, Passarino G, Lin A A, Shen P, Foley R A, Mirazon-Lahr M, Oefner P J, Cavalli-Sforza L L (2001) Ann Hum Genet 65:43–62
  16. Semino, Ornella; Magri, Chiara; Benuzzi, Giorgia; Lin, Alice A.; Al-Zahery, Nadia; Battaglia, Vincenza; MacCioni, Liliana; Triantaphyllidis, Costas et al. (2004). "Origin, Diffusion, and Differentiation of Y-Chromosome Haplogroups E and J: Inferences on the Neolithization of Europe and Later Migratory Events in the Mediterranean Area". The American Journal of Human Genetics. 74 (5): 1023–34. PMC 1181965free to read. PMID 15069642. doi:10.1086/386295. 
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ Grugni, V; Battaglia, V; Hooshiar Kashani, B; Parolo, S; Al-Zahery, N et al. (2012). "Ancient Migratory Events in the Middle East: New Clues from the Y-Chromosome Variation of Modern Iranians". PLoS ONE. 7 (7): e41252. PMC 3399854free to read. PMID 22815981. doi:10.1371/journal.pone.0041252. 

چیا هٱنی[ڤیرایشت]

چوٙأ:خٱلقاْ لٛۏر