زایارٱ لٛۏر

د ڤیکیپدیا، دونسمنامٱ آزاد
(ڤاگٱردونی دخٱلک لۏر)
پرش به ناوبری پرش به جستجو
Lurs
زایارٱ لٛۏر
Karim Khan by Charles Heath.jpg
Lotf Ali Khan.jpg
Sardar Assad.jpg
Temyourbachtiar.jpg
Shapourbakhtiar.gif
Queen-Shabanu Soraya Esfandiary-Bakhtiari, Tehran 1953.jpg
Rezaee.JPG
BorujerdiHossein.jpg
Karubi2.jpg
Zahra Rahnavard.jpg
Navab Nasirshelal.jpg
01-Mehrdad Avesta.png
Masoud Rayegan.jpg
Fath'olla Porsartip.jpg
03-MohammadBorujerdi.jpg
Hushang A'zami Luristani.jpg
کول نفۊس
۱۳ ملٛیوݩ کٱس
راساگٱیا ڤا نفۊس ڤٱرتیٱگر
 Iran
 عراق ۲ ملٛیوݩ کٱس
 کوڤئیت 50,000
 عومان 5,100
زڤونؽا
لٛٱزڤؽا جۊر ڤا جۊر زڤون لٛۏری د ڤٱرگرتٱ: لٛۏری بٱختؽاری • لٛۏری لٛٱکی • لٛۏری مؽنجایی • لٛۏری دۊمنی • لٛۏری سٱلاسی  • لٛۏری کٱلهۏری • لٛۏری مٱلکی • لٛۏری کۊمزاری
دین
اْسلام، شیئٱ، یارسۊݩ، جید
جرغٱیا لۉنی ڤابستٱ
زایارٱ اؽروݩ

لٛۏر نوم یٱکؽ د لٛونؽا دۏنیا ٱ کاْ هان د ٱفتاونشیݩ ۉ هارگٱ ٱفتاونشیݩ ڤلات اؽروݩ ۉ ٱفتاوزنوݩ ۉ هارگٱ ٱفتاوزنوݩ ڤلات عراق ۉ شومال عومان. اؽ لٛو ڤ زڤون لٛۏری هٱچایٱ مؽکٱن. فتراقیٛا دماترشناسی ۉ تۏرؽا پؽا بیٱ د آیمؽا دما ڤیرگار د ڤیرگار چلٛ هزار سالٱ د ڤلاتؽا لٛۏرنشیݩ دؽاری مؽکٱ. ڤا ڤیرداری ڤ بٱردنۏشتٱیا ۉ شؽڤٱیا ڤ دٱس اومایٱ د بارٱ زایارٱ زیتری ایلٛام دؽاری مۊٱ کاْ ایلٛامیا « لٛۏرؽا دمایی» یٱنؽ، جٱداْ زایارٱ لٛۏرسوݩ ایسنی د ٱفتاونشیݩ ڤلات اؽرونٱن. تۏرؽا ڤ جا مٱنٱ د چوغازٱمبیلٛ، چوغامؽش ۉ هٱفت چۊغا دؽاری مؽکٱ کاْ ایلٛامیا لٛۏریاؽٱن کاْ د شٱش هزار سال دماتر د اؽ راساگٱ بینٱ. ٱڤازارؽاؽ کاْ پؽا بینٱ دؽاری مؽکٱن کاْ سی سالؽا فرٱ درازؽ ڤنو پاتشا ۉ هؽزداری کۏیا لٛۏرسوݩ ۉ خۊزسوݩ نٱ. زڤون لٛۏری ڤا اوماین ماد یا آلشت بیٱ د زڤون اؽرونی. د زایارٱ راساگٱیا لٛۏرنشیݩ مۊٱ بۉیی ایلٛامیا (3000 تا 559 ن.ڤ) کاْ ڤنو د راساگٱیا لٛۏرسوݩ، پوشتکۏ (ايلٛام)، خۊزسوݩ، بٱختؽاری، كوگیلۊیٱ ۉ بۊیرٱئمٱد ۉ قٱرؽ د آستوݩ فارس ایسنی زهشت مؽکردنٱ گیرشمٱن، گوتٱ پاتشایی ایلٛاميا د ڤٱر گرتٱ ڤلاتچٱیا ماسباتيك يا ماسباتيس (راساگٱ یا پوشتكۏ لٛۏرسوݩ يا ایلٛام ایسنی) سيماش (ٱفتاوزنوݩ اْسفاهوݩ ۉ گولپايگوݩ ایسنی) شۊش (خۊزسوݩ ایسنی) آنشان (قٱرؽ د خۊزسوݩ، اْسفاهوݩ ۉ فارس ایسنی) ۉ كربيانٱ (آستوݩ لٛۏرسوݩ ایسنی) دؽاری کردٱ. کاسی یا کاْ ڤا ایلٛامیا قۉم بینٱ د راساگٱیا هارگٱ تر د لٛۏرسوݩ کۏیا شومالی تر جۏلگٱ شۊش د لٛۏرسوݩ ۉ د نزیکیٛا آستوݩ کرماشوݩ د مٱرز ٱفتاوزنوݩ سۊبی گالایان (د نزیکیا هارگٱ کرماشوݩ) زهشت داشتنٱ. د مؽنجایا هزارٱ سئم نۊئا ڤاڤن د سال ۲۴۰۰ ن. ڤ. د شومال ڤلات ایلٛام ۉ هارگٱ راساگٱ یا کاسی یا (د شومال خۊزسوݩ ۉ هارگٱ لٛۏرسوݩ) جاؽ هؽ کاْ نومش کاشن بیٱ کاْ ڤ نشونی د کاسیا ناْ د خوش دارٱ اؽ راساگٱ دماتر ڤ شٱئر لٛۏری دمادار د گاتؽا اْسلامی آلشت بیٱ. کلٱمٱ ایسنی هۊز یا خۊز د کلٱمٱ هئسی یا اوکسی یٱنؽ نوم لٛوݩ کاسی گرتٱ بیٱ. کلٱمٱیاؽ کاْ ایساْ ڤا نومؽا کۊشک، کۊشکی، کۊسٱ، کاسیوݩ کاْ ڤ جایا ڤلات شناسی یا هۊزؽا د کورسۊ مۉٱن هومبراوؤٱرٱ ڤا لٛونؽا نوم دؽار کاسیا. ایسنٱم یٱکؽ د هۊزؽا لٛۏرسوݩ رٱشنۊ ٱ کاْ نوم یٱکؽ د خودایا کاسی بیٱ. جنک شال ۉ سترٱ کاْ ایساْ د مؽن زایارٱ لٛۏرسوݩ د ڤٱر مؽکٱن جنکؽٱ کاْ کاسیا د ڤٱر مؽکردنٱ.

ریشٱ دؽاری نوم لٛۏر

سی ٱڤٱلیݩ گلٛ نوم لٛۏر د سٱدٱ چوارم ڤ شیڤٱ اللریه، لاریه، اللور ۉ لوریه اومایٱ. لٛۏر یاٛ نوم ڤاجٱ ایلٛامی-کاسیتٱ کاْ نوم شٱئر دمادار هؽن گات کاسیت بیٱ کاْ لٛۏر ریشٱش ها د اؽ شٱئرسوݩ. نوم کورد نهاتر د اؽرشت عرۉیا د اؽروݩ هومبراوؤٱر بیٱ ڤا مال نشیݩ ۉ گٱلٛونٱ ۉ هومبراوؤٱر لٛونؽ دؽاری ناٛیٱ.[۱][۲][۳][۴][۵][۶][۷].[۸] د پایٱ ۉ یاٛ قٱرؽ د سرچشمٱیا، لٛۏرؽا ۉ داٛیلٛٱمیاۉ بٱلۊچؽا ۉ زایاراٛ هٱنی ناْ جگا د کوردؽا هساو کردنٱ سی یٱ کاْ کلٱمؽا"کورد" هومبراوؤٱر بیٱ ڤا جۊر زهشت نٱ هومبایی زڤون ۉ جٱرغٱ لٛۉنی.[۹] د ایچاْ لٛوݩ لٛۏرؽا بونکۊیی جگا د کوردؽا هساو مۊٱن.[۱۰]

هٱمدلا موستوفی مۉئٱ د زوبدٱلتٱڤاریخ اومایٱ: نوم لٛۏر سی یٱ ڤ اؽ لٛوݩ گوتٱ مۊٱ کاْ د ڤلات مانرۊد دهاتؽٱ کاْ ڤش مۉٱن کورد ۉ دۉر ۉ ڤٱرش بٱندؽٱ کاْ ڤ زڤون لٛۏری ڤش مۉٱن کۊل ۉ دش دٱربٱن جاؽ ٱ کاْ لٛۏر مۉٱن سی یٱ کاْ ریشٱشو د او راساگٱ بیٱ ڤشو مۉٱن لٛۏر. کلٱمٱ دۏم ڤنٱ کاْ ڤ زڤون لٛۏری کۊ چر لئر مۉٱن ۉ سی سٱخت بیئن رٛ کٱسرٱ ناْ لٛام زٱمٱ کردن ۉ گوتنٱ لٛۏر ڤاجٱ سئم ینٱ کاْ اؽ لٛوݩ د نٱسلاْ کٱسؽٱن کاْ نومش لٛۏر بیٱ ۉ ڤٱ دۏرسترٱ.

تٱلٛؽا زایارٱ لٛۏر

دٱرتیچ بیناْ زایارٱ لٛۏر د راساگٱ مؽنجا ٱفتاوزنوݩ

زایارٱ لٛۏر دۏ بٱشخ فرٱ نوم دؽار ۉ فرٱ گٱپ دارٱ کاْ مۊٱن ڤ لٛۏر گٱپ ۉ لٛۏر کوچک. کاْ مؽنتلاشو گلال دز یا سزار دؽاری مؽکٱ.

  • لٛۏر گٱپ خوش مۊٱ ڤ دۏ بٱشخ بٱختؽاری ۉ دامونی (پاؽمونی).

لٛۏرؽا بٱختؽاری: کاْ خوشو دۏ تا دٱسٱ دارٱن چوارلٛنڳ ۉ هٱفت لٛنڳ.بٱختؽاریا هان د آستونؽا خۊزسوݩ ، چارمال بٱختؽاری ، لٛۏرسوݩ، اْسفاهوݩ ۉ شٱئرؽا پاؽمونی ۉ هارگٱ ٱفتاونشیݩ اؽ آستوݩ زهشت مؽکٱن.

لٛۏرؽا پاؽمونی: د ڤٱرگرتٱ مٱمٱسٱنی٬ کوگیلۊیٱ٬ لیراڤی ۉ جانٱکی ۉ کومزاری ٱ کاْ د ری میزونکاری د شومال ۉ ٱفتاونشیݩ فارس٬ آستوݩ کوگیلۊیٱ ۉ بویرٱئمٱد٬ قرؽ د آستوݩ خۊزسوݩ بٱشخ گٱپؽ د بۊشؽر ۉ شومال ڤلات عومان زهشت مؽکٱن.

لٛۏرؽا کوچک دۏ دٱسان فاٛیلٛی سٱلاسی.

لٛۏرؽا فاٛیلٛی: د ڤٱرگرتٱ مؽنجایی٬ لٛٱک٬ مٱهٱکی یا مٱلکی ۉ کٱلهۏر ٱن. مؽنجایی یا هان د آستونؽا لٛۏرسوݩ، هٱمدوݩ، خۊزسوݩ، ایلٛام، مٱرکٱزی، قٱزڤین، ٱفتاوزنوݩ تؽروݩ، پاؽموݩ گیلٛان ۉ ٱفتاوزنوݩ ڤلات عراق د آستونؽا دیالٱ، ڤاست، ماٛیسان ۉ بٱغداد، لٛٱکؽا هان د آسونؽا لٛۏرسوݩ، ایلٛام (پوشتکۏ لٛۏرسوݩ)، کرماشوݩ؟ هٱمدوݩ ۉ کوردسوݩ، مٱهٱکیا هان د آستون ایلٛام ۉ ٱفتاوزنوݩ ڤلات عراق، کٱلهۏرؽا هان د آستون کرماشوݩ، قٱرؽ د کوردسوݩ ۉ ٱفتاوزنوݩ ڤلات عراق.

لٛۏرؽا سٱلاسی: هان د آستونؽا کرماشوݩ، هٱمدوݩ، لٛۏرسوݩ ۉ مٱرکٱزی.

زڤون لٛۏری

دٱرتیچ کاری ڤلاتی راساگٱیاؽ کاْ د ڤنو ڤا زڤون لٛۏری هٱچایٱ مۊئٱ

کوملۊس زڤونؽا لٛۏری یٱکؽ د زڤونؽا هند ۉ اورۊپایی ٱ ۉ د تٱلٛ اؽرونی ٱفتاونشینٱ کاْ ها د ڤلاتؽا اؽروݩ،عراق، عومان. قٱرؽ د کلٱمؽا لٛۏری ریشٱ دمادارؽ دارٱن کاْ ریشٱشو مؽرٱسٱ ڤ زڤونؽا کاسی، ایلٛامی. زڤونؽا لٛۏری هان د ساْ پٱلٛ، لٛۏری فاٛیلٛی، لٛۏری بٱختؽاری ۉ لٛۏری پاؽمونی(دومنی).

لٛۏری شومالی: د ڤٱر گرتاٛ سٱلاسی، مؽنجایی، لٛٱکی، مٱهٱکی، کٱلهۏری

لٛۏری هارگٱ (پاؽمونی): بٱختؽاری، بویرٱئمٱدی، مٱمٱسٱنی، کومزاری، لیراڤی،کوگیلۊیی، دٱشتسونی

ڤیرگار

گرتن تؽروݩ د گات مٱشرۊتٱ ڤ دٱس سوارؽا لٛۏر بٱختؽاری
اٛدام سٱردؽاریا گٱلٛونٱ د خورموئٱ، هوم گات ڤا شورۊ پاتشایی رزاشا
لٛۏرسوݩ د گات دماتری

ٱڤٱلیݩ زایاراٛ کاْ د ڤلات لٛۏرسوݩ زهشت مؽکردنٱ ايلٛاميا بینٱ. ڤنو د ٱڤٱلؽا هزارٱ چوارم نها ڤلات بیین خوشو د راساگٱیا لٛۏرنشیݩ رٱڤٱندؽاری کردنٱ. دۉلٱت ايلٛام د ڤٱرگرتٱ خۊزسوݩ، لٛۏرسوݩ ایسنی، پوشتکۏ لٛۏرسوݩ ۉ کۏیا بٱختؽاری بیٱ. زایارٱ ايلٛام ڤ ڤلات خوشو آنزو یا آنسو یا سوسونکا مؽ گوتنٱ بابلیا د ڤلات آلام يا آلامتو هومبایی کۉگٱ ۉ گاسی ڤلات ٱفتاوزنوݩ مؽ گوتنٱ. شٱئرؽا گٱپش ڤنونٱن: شۊش، ٱڤاز، ماداكتو (ساٛمرٱ – ]]) خايدالۊ كاْ د جا خورموئٱ ایسنی بیٱ. ايلٛامیا د گات چٱن هزار سال موتاج ٱسلی خوشوناْ ری ڤ ری لٛونؽا هؽزداری چی سۊمر يا آكديا، بابليا ۉ آشۊر يا بیین ۉ دٱس آخر سی جیاڤازیا مؽن خوشو ۉ جٱنڳیا هوناٛیی د دۏشمنی خوشو آشۊر ناْ تۊزٱنن (۶۵۴ ن.ڤ).

کاسی یا کاْ د کوت شومال ڤلات ایلٛام زهشت مؽکردن ۉ د سوار کاری فرٱ دٱسلات داشتن ۵۷۶ سال د بابل پاتشایی کردن ۉ دٱس آخر دۉلٱت ایلٛام تۊزٱنشو ۉ د بابل کردشو ڤ دٱر. کاسی یا دماترؽ گلٛ هٱردن ڤ بابل ۉ باٛنٱ نٱهراٛین تونسن نٱسٱق مٱفرٱقاْ لٛۏرسوناْ راس کونی خوشوݩ نومدؽار بٱکٱن جۊرؽ کاْرۊمٱن گریشمٱن دماترشناس نوم دؽار مۉٱ کاْ نٱسٱق اؽروݩ دماتری یٱنؽ نٱسٱق مٱفرٱق کاری لٛۏرسوݩ. ٱلڤٱتٱ مۉٱ کاْ او سازیارؽا چئنی مٱفرٱقی کیمری یا بینٱ. کاسی یا ڤ پاتشایی یا دماتر د خوشو کارگرایی فراٛ نؽان چی رٱڤشت کوچک کردن شیڤٱیا، ڤنو نهارۉ نٱسٱق کارؽا جونهٱرکٱش د گات هٱخامنشی بینٱ.

لٛۏرسوݩ د گات ساسانی ٱندوم ڤلات پٱهلٱ یا پٱهلو بی کاْ عرۉیا دماتر ڤش مؽگوتنٱ جبال. ڤلات پٱهلٱ خوش هٱنی بٱر ماٛیی ڤ بٱرجایا کوچکترؽ. د شٱئرؽا گٱپ کٱلون ۉ گات ساٛمرٱ ۉشاپۊرخاس بی کاْ ڤ دٱس شاپۊر یٱکم رٱڤٱندؽاری بی. لٛۏرسوݩ د سال ۲۱ مالکنوݩ دما گرتن ناڤٱن ڤ دٱس بوسٱلمونؽا شلارۊ بی. زلٛ بیین عرۉیا بوسٱلموݩ کاراگرایی زؽادؽ د رٱزهشت زایارٱ لٛۏرسوݩ ۉ راساگٱیا هٱنی نؽا ڤا اؽ هال ۉ بال زایارٱ لٛۏر تونسن زڤون ۉ رٱزهشت خوشوناْ زنٱ ڤردارٱن. د سال ۳۰۰ مالکنوݩ لٛۏرسوݩ بی ڤ دۏ کوت لٛۏر گٱپ ۉ لٛۏر کوچک اؽ دۏ راساگٱ پاتشایی شو هوم گات ڤ دٱس دۏ برار بی، پاتشا لٛۏر گٱپ بٱدر ۉ پاتشا لٛۏر کوچک ٱبۊمٱنسۊر بی. مؽنجا ڤنو راساگٱیاؽ بی کاْ تا شیراز دؽاری مؽکرد ڤش مؽگوتن شاولسوݩ ۉ ایساْ ڤا نوم مٱمٱسٱنی نوم دؽار بیٱ دۏ کوتش ڤ دٱس ٱتابٱکؽا لٛۏر گٱپ ۉ ٱتابٱکؽا لٛۏر کوچک دیڤۊنداری بیٱ. دما پاتشایی ٱتابٱکؽا لۏر گٱپ ۉ لۏر کوچک سی شومار نفۊس ۉ ٱنازٱ ڤلاتی ڤنو دؽارکاری بینٱ. گلال دز یا سزار اؽ دۏ پاتشایی ناْ بٱر مؽکرد ڤ دۏ کوت لۏر کوچک د شومال ۉ لٛۏر گٱپ د هارگٱ.

ٱتابٱکؽا لٛۏر گٱپ

د مؽنجایا سٱدٱ شٱش مالکنوݩ سلسلٱ ٱتابٱکؽا لٛۏر گٱپ یا اومٱرا فٱزلۊیٱ د لٛۏرسوݩ گٱپ دۏرس بی. ڤنو لٛۏرؽاؽ بیین کاْ د مؽنجایا سٱدٱ ۵ مالکٱنوݩ دما د باٛن رٱتن آلاْ بۊیٱ ۉ فرٱ بیین ناٱمنی د راساگٱیا اؽروݩ فٱت ٱلدین فٱزلۊیٱ ڤارد یٱکؽ د پاتشایا بٱدر ڤا چوارسٱد هونٱڤار د لٛۏر گٱپ رٱتن سی جٱبٱل ٱلسوماق شام ۉ اۊچاْ جاگٱ پاتشایی خوشوݩ نؽان، ڤٱلٛی دما د چٱن گات د آخرؽا پٱنج مالکنوݩ عٱلٛی کور فٱت ٱلدین فٱزلۊیٱ رٱتن سی مؽافارقین. د دۉر ۉ گرد سال ۵۵۰ مالکنوݩ ٱبۊتاهر سلسلٱ ٱتابٱکؽا گٱپ ناْ رٱڤٱندؽاری کرد. آخریݩ ٱتابٱک لٛۏر گٱپ غؽاس ٱلدین بن کاڤۊس بن پٱشٱنڳ بی کاْ د سال ۸۲۷ مٱلکنوݩ سٱرنگۊن بی ۉ ٱتابٱکؽا لٛۏر گٱپ دما ساْ سٱدٱ « سؽسٱد سال» ڤ دٱس سۏلتوݩ ٱبراهیم بن شاروخ تاٛمۊری د سٱرنگۊن بی ۉ سلسلٱ ٱتابٱکؽا لٛۏر گٱپ تٱموم بی پاتشایا ٱتابٱک لٛؽزگاؽ سی نیسموݩ شناسؽا ۉ دونسمٱنؽا بی، ۉ گات ڤنو پور د شناشایی ۉ رٱزهشت سی ڤلات لٛۏر گٱپ بی. اؽ ڤلات ﺩ ﺳﺎ پاتشایا رٱزهشت دۊس، مؽنجاون دار ۉ دگشت دونسمٱنی ۉ شناسایی بی. دونسمٱنیجایا ۉ ٱتابٱکؽا لٛۏرسوݩ ۉ ﻣﺎﻝ ٱمیر مؽنجاون پاتشایی ڤنو، چی دونسمٱنیجایا ایسنی پور رۉنٱق ۉ دونسمٱنیا فراٛ د اۊچاْ ﻳﺎ آمۊختارکاری داشتن یا آمۊختارکار بیین.

ٱتابٱکؽا لٛۏر کوچک

د سال ۵۷۰ مالکنوݩ شۏجا ٱلدین خورشید بن ٱبۊبٱکر بن مهٱمٱد بن خورشید تونس بۊٱ ڤ پاتشا لٛۏرؽا کوچک ۉ سلسلٱ ٱتابٱکؽا لٛۏر کوچک ڤا پاتٱختی ٱتابٱکؽا شٱئر خورموئٱ رٱڤٱندؽاری بٱکٱ. رٱڤٱندؽار سلسلٱ ٱتابٱکؽا لٛۏر کوچک شۏجا ٱلدین خورشید پؽا کاردۏرس ۉ دلدارؽ بیٱ ۉ خوش سفٱت بیٱ، ڤا زؽر دٱسؽاش ڤا دلنٱرمی رٱفتار داشتٱ. اؽ پاتشایا د تایفاٛ لٛۏر جٱنڳرۊیی یا چٱنڳری بینٱ ڤ مانؽ جاگٱ زهشت ڤنو د راساگٱ تٱرهان د هارگٱ کۊدٱشت بیٱ ۉ نوم مال کۊیی ناْ ۉ نوم چٱنڳری ناْ ڤ ری خوشو نؽان. اؽ پاتشایی د سال ۱۰۰۶ مالکنوݩ ڤا تۊزسن شاڤردی خوݩ آخریݩ ٱتابٱک لٛۏر د شا عٱباس سٱفٱڤی ۉ کوشسنش ڤ دٱس شا عٱباس د باٛن رٱت.

لٛۏرسوݩ دما ٱتابٱکؽا

دما د باٛن رٱتن ٱتابٱکؽا لٛۏر گٱپ یاٛ قٱرن ۉ نسمؽ دماتر د ڤیرگار دونسمٱنیاؽ د پاتشایی بٱختؽاری د دٱس نؽ تا یٱ کاْ د گات شا تٱماس یٱکم سٱفٱڤی گرد ڤلات لٛۏر بٱختؽاری اوفتا ڤ دٱس یٱکؽ ڤاْ نوم تاج میر راٛیس تاؽفٱ آسترکی کاْ د او گات هؽزدارترین کٱسون بٱختؽاری بی دروما. ۉ هٱر سال پیلٛؽ ڤ نوم مالؽات سی شا تٱماس سٱفٱڤی کلٛ مؽکرد ۉ سی یٱ کاْ د سال ۹۷۴ مالکنوݩ داٛ مالؽات نٱدٱ شا تٱماس د پاتشایی بٱختؽاری نؽاش ڤا لٛا ۉ کوشتش. دما د ڤٱ میرجونگیرخوݩ نومؽ ناْ ڤ شٱرت داٛین ۱۰۰۰ تا قاتر کرد ڤ پاتشا بٱختؽاری، د او مهۏد بی کاْ بٱختؽاری بی ڤ دۏ کوت چوارلٛنڳ ۉ هٱفت لٛنڳ کاْ جیاڤازیا فراٛ دۏرس بی تا گات هۏساٛقولٛی خوݩ بٱختؽاری اؽ جیاڤازیا ناْ داشت.

دما کوشسن شۉردی خوݩ آخریݩ ٱتابٱک لٛۏر شاعٱباس کچیزا شۉردی خوݩ، هۏساٛئݩ خوݩ کور مٱنسۊر باٛگ سلاٛڤرزی ناْ ڤا داسون ڤالٛی ڤ پاتشایی راساگٱیا لٛۏر کوچک گلٛٱڤرچاْ کرد. سلسلٱ ڤالٛیا لٛۏرسوݩ پاتشایی ٱتابٱکؽا لٛۏر کوچک د راساگٱیا لٛۏرنشیݩ بی. دماتر د گات هٱسٱن خوݩ هکۊمٱت ڤنوناْ کرد ڤ دۏ قٱل پیشکۏ لٛۏرسوݩ ۉ پوشتکۏ لٛۏرسوݩ ۉ هکۊمٱت ڤالٛیا تٱنیا بی ڤ پوشتکۏ؛ د گاتی کاْ ڤالٛیا د گرد راساگٱیا لٛۏرسوݩ (پیشکۏ)ۉ ایلٛام (پوشتکۏ) پاتشایی مؽکردن، پاتٱختشو خورموئٱ ۉ د قٱلٱ دوؤزٱ بورجی بی ۉ دماتر کاْ پاتشایشو تٱنیا ڤ پوشتکۏ بی پاتٱختشو بی ڤ ایلٛام (هۏساٛناوؤٱ یا دؽڤالا). ڤا خلاس بیین سلسلٱ ڤالٛیا لٛۏرسوݩ ڤ دٱس رزا شا پٱلٱڤی د سال ۱۳۰۸ دۉلٱت نیمٱ خودسلادار لٛۏرؽا د راساگٱیا لٛۏرنشیݩ د باٛن رٱت.

پاتشایی زٱند

د گاتی کاْ نادرشا ٱفشار بی ڤ پاتشا سی د باٛن بوردن هۊزؽا راساگٱیی لٛۏرؽا ناْ د راساگٱ یایی چی قوم، کاشوݩ، خوراسوݩ ۉ آستونؽاؽ هٱنی مال د بار کرد. دما کوشسن نادرشا، هومالؽا پاتشایی هٱر کوم سیکؽ د اؽروݩ ناْ ڤ دٱس آوؤردن. ساْ تا د سٱردارؽا هیزدار نادرشا، عٱلٛی مٱردو خوݩ بٱختؽاری، کریم خوݩ زٱند ۉ اْسمایلٛ خوݩ فاٛیلٛی بیین کاْ هٱر ساْ د گٱپؽا تٱشؽا لٛۏر بیین سی ڤ دٱس گرتن پاتشایی رٱتن د کار سؽاسی. دما یٱکاْ باٛن عٱلٛی مٱردو خوݩ بٱختؽاری، ٱبولفٱت خوݩ بٱختؽاری ۉ کریم خوݩ زٱند دئبارٱ آخریݩ پاتشایی اؽروݩ، کریم خوݩ رٱت سی کشڤٱرگوشایی خوش ڤٱلؽ دما ینٱ، سی خیانٱت عٱلٛی مٱردو خوݩ بٱختؽاری ڤ ٱبولفٱت خوݩ بٱختؽاری ۉ یاغی گٱری ٱبولفٱت خوݩ سی کریم خوݩ باعس جیاڤازی ۉ جٱنڳ بی. دماتر د ڤنو کریم خوݩ زٱند ڤ کولٛ هومالون خوش زئلٛ بی ۉ د سال ۱۱۶۳ مالکنوݩ بی ڤ پاتشا اؽروݩ ۉ سلسلٱ زٱندیٱ ناْ ڤٱن ڤ رٱ د جالی پاتشا ڤ خوش مؽگوت ڤٱکیلٛو روایا. کریم خوݩ د هۊز بٱگلٱ زٱند بی کاْ د لٛون لٛۏر ۉ تیرٱ زٱند بیین کاْ د نزیکیا ملایر ۉ راساگاٛ ڤ نوم پٱری یا کٱمازو زهشت مؽکردن. کریم خوݩ زٱند نهاتر د یٱ ملایر ناْ کرد ڤ پاتٱختش ۉ سی یٱ کاْ نمؽتونس ڤ گرد اؽروݩ سۏلتٱ داشتۊ پاتٱختشاْ کرد ڤ شیراز. قرؽ د اؽلؽا لٛۏر کاْ د دۉرش بیین، پاتشایی کریم‌خوݩ هؽاری کردن ۉ ڤاردش رٱتن ڤ شیراز ڤٱلٛی دما ڤروفداین سلسلٱ زٱندیٱ گلٛ آوردن ڤ لٛۏرسوݩ.

دۏشمنی قاجار ڤا لٛۏرؽا

د دۉرون قاجار پاتشایا قاجار ڤ خاتر دۏشمنی کاْ ڤا سلسلٱ لٛۏری زٱند داشتن گٱفترین زرٱدؽا سؽاسی ناْ ڤاْ لٛۏرؽا زٱن ۉ تۉتٱ یاؽ سی خراو کردن شؽڤات زایارٱ لٛۏر ۉ جگایی ڤٱناْ مؽن زایارٱ لٛۏر کردن٬ چی مال د بار کردن لٛونؽا لٛۏر ڤ قٱزڤین ۉ مٱئدۊد کردن پاتشایی لٛۏرؽا ڤ پوشتکۏ کاْ تا سال ۱۳۰۷ دۊچاْ پاتشایی مؽکردن ۉ دماتر کاْ اۏردی قاجار پوشتکۏناْ شلارۊ کردن غولمرزا خوݩ فاٛیلٛی آخریݩ ڤالٛی لٛۏرسوݩ ڤ عراق رٱت د دۉرٱ قاجار ایلٛاماْ د لٛۏرسوݩ جگا کرد. لٛۏرسوݩ د اؽ مۉقٱ ڤ خاتراْ سؽاسٱتؽا قاجار ڤ بٱل بٱشۉ کٱشس.

لٛۏرؽا د مٱشرۊتیٱت

زایارٱ لٛۏر دۏ بؽشتر بٱختؽاری نٱقشاْ گٱپؽ د اْنقلاب مٱشرۊتٱ داشتن ۉ فٱتاْ تؽروݩ ۉ اْسفاهوݩ ڤ دٱس اۊنو بی. نۊاتر سٱمسامو سٱلتٱناٛ بٱختؽاری ڤارد سوارؽا بٱختؽاری رٱت اْسفاهوݩ ۉ اۊچناْ شلارۊ کرد. د ماگٱرمٱ ۱۲۸۸ ٱفتاویی اۏردی بٱختؽاری ڤیرؽ تؽروݩ رٱت ۉ ڤارد اۏردی شومال ڤ نهاداری سپٱدار ٱزٱم کاْ د نزیکی تؽروݩ یٱکاگیر کردن، دما د تۊزنیین هۊزؽا مهٱمٱدعٱلٛی شا قاجار تونسن تؽروݩ ناْ فٱت بٱکٱن ۉ ڤ اْستبداد کوچک زۊر بۊٱن.

نٱسل کوشی زایارٱ لٛۏر

قٱتل عام، یا تٱختٱ قاپۊ کردن ۉ یا کارؽا نابۊدگٱری پٱلٱڤی د لٛۏرسوݩ د سالؽا ۱۳۰۴ تا ۱۳۱۸ هجری ٱفتاویی بی. ٱڤلیݩ ٱمٱلؽات اۏردی هٱڤایی اؽروݩ بومباروݩ شٱئر خورموئٱ بی کاْ باعس کوشتار زایارٱ لٛۏر د اؽ شٱئر بی. د سال ۱۳۰۲ هۊزؽا دۉلٱتی مؽن زایارٱ لٛۏرسوݩ بین ۉ قیشو ڤا لٛۏرؽا باٛن خورموئٱ ۉ ڤرۊگرد بی کاْ د آو رۏچسن (زمسوݩ) او سال ڤا موهاسراٛ خورموئٱ لٛۏرؽا توزسن. قٱتل عام د پوشتکۏ لٛۏرسوݩ چنو بی کاْ تٱنیا ڤنونؽ کاْ ڤ عراق جؽستن زنٱ مٱنن هٱمچنی بور فراٛ د لٛۏرؽا د اؽ زمو ڤ خوراسوݩ ۉ قوم مالدبار بین. یٱکؽ د نومدؽارترین قیا زایارٱ لٛۏر د کوگیلۊیٱ ۉ بویرٱئمٱد جٱنڳ تٱنڳاْ تامورادی ڤ سٱردٱساٛیی کاٛی لٛۏهراس بی کاْ ڤا زلٛ بیین لٛۏرؽا تٱموم بی. د بٱختؽاری د نومدؽارترین قؽامؽا ڤ سٱردٱساٛیی شٱهید عٱلٛی مٱردو خوݩ بٱختؽاری بی کاْ د سال ۱۳۰۷ نفۊسی ڤ نوم ساڤار کومولٱیٱکی بٱختؽاری دۏرس کرد. جٱنڳؽا زایارٱ لٛۏر ڤا رزاشا تا سال ۱۳۱۸ تۊل کٱشی.

تٱچکؽا ڤ جا مٱنٱ د دٱرباراْ قاجار ۉ پٱلٱڤی ۉ تٱچکؽاؽ هٱنی نشو ماٛیٱ کاْ د ڤلات لٛۏرسوݩ نٱسل کوشی اْتفاق اوفدایٱ تۉرؽ کاْ د پوشتکۏ ڤالٛی تٱنیا ڤنونؽ کاْ ڤ عراق گورؽزسنٱ بؽرٱتنٱ ۉ د پیشکۏ هٱم لٛۏرؽاناْ ڤ خوراسوݩ ۉ قوم مال دبار کردن. ڤیلیام داگلاس قازی اْمریکایی د قٱتل عام زایارٱ لٛۏر ڤ نوم یٱکؽ د نٱنڳ د بارترین تیکٱ یا هوکۊمٱت رزاشا پٱلٱڤی نوم مۉرٱ ۉ مۉٱ کاْ رزاشا سی ڤ فرمو کردناْ لٛۏرؽا دٱس ڤ قٱتل عام ۉ چٱپاو لٛۏرؽا زٱ. ڤ مال نشینؽا لٛۏر چی اؽلؽا بالاگرؽڤٱ، باٛرنڤٱن ۉ اؽل باجۊلڤٱن ۉ اؽلؽا ھٱفت لٛنڳ ۉ چوار لٛنڳ بٱختؽاری ۉ اؽلؽا لٛۏرسوݩ پاؽمونی (دامونی) ناْ فرٱ سٱرکۊب کرد.

د عراق لٛۏرؽا فاٛیلٛی د زموناْ هکۊمٱت هٱسٱن ٱلبٱکر د سالؽا ۱۹۷۰ ۉ ۱۹۷۵ ۉ د زموناْ هکۊمٱت سٱدام د سال ۱۹۸۰ مٱجبۊری مالدبار بین. د دٱهاٛ ۸۰، رجیم سٱدام ڤ بونؽا سؽاسی، دینی ۉ اْقتسادی دٱس ڤ کوشتن بونکویی یا مالدبار کردن لٛۏرؽا فاٛیلٛی کرد کاْ د یاٛلٛا دادگا عالٛی جنایی ڤلات عراق ڤ داسون نٱسل کوشی یا ژینوساید دش نوم بوردن.

دین

ڤرٱز اْسلام مٱسٱبؽا جۊرڤاجۊرؽ د لٛۏرسوݩ بیٱ. ٱڤلیݩ نشونٱیا آليز زرڤان كاْ گوتٱ مۊٱ دين زٱرتوشت دش ڤرؽسایٱ، د لٛۏرسوݩ بیٱ. دماتر آيين میترائیسم د تاٛ دين زٱرتوشتی د لٛۏرسوݩ دۏرس بی. هٱمچنی پٱرٱستش کاٛنۊ آناهيتا اْلاهٱ آویا د لٛۏرسوݩ رایج بی. دما د اوماین دین اْسلام، زایارٱ لٛۏرسوݩ بوسٱلموݩ بین. د قرن هٱشتم مالکنوݩ زایارٱ لٛۏر یواش یواش شیٱ بین٬ فرٱ د لٛۏرؽا هان د کیش یارسوݩ٬ یارسوݩ د لٛۏرسوݩ ڤرؽسایٱ ۉ گٱپؽاؽ چی شاخۊشین لٛۏرسونی٬ باٛئلۊل لٛۏرسونی بیٱ. هٱمچنی قرؽ د لٛۏرؽا دین جید دارٱن.

پرتال (جنک)

پرتالؽا زایارٱ لٛۏر د کولٛ یاٛجۊرٱ کاْ د قرؽ چیا فٱرخؽاؽ ڤا یٱک دارٱن.[۱۱] پؽایا لٛۏر پرتالشو د ڤٱر گرتٱ یاٛ کلاو نمدی،دٱلگ٬یاٛ جومٱ ڤارد جلیسکٱ ۉ پاپۊش کاْ ڤ تۉر عادی بلنڳ ۉ آزادٱ.[۱۱] کلاو پؽایا لٛۏر د پٱشم دۏرس بیٱ ۉ بؽشتر رٱنڳشو کال ۉ هیلٛٱ.[۱۱] مؽن بٱختؽاری یا بؽشتر کورؽا ۉ پؽایا جهال کلاو نمدی مؽکٱن سٱر ۉ کورؽا بٱچٱ سن بؽ کلاوٱن.[۱۱] چۊغا پوشش پؽایا لٛۏرٱ کاْ ڤ رٱنڳؽا جۊرڤاجۊر کار مۊٱ. چۊغا د مؽن بٱختؽاری یا ڤ رٱنڳؽا سؽ ۉ اْسبؽ ۉ نٱڤارؽای ٱمۊدی کاْ بؽشتر سؽ ری ڤ هار ۉ اْسبؽ ری ڤ رۏئٱ.[۱۱]چۊغا ایساْ مؽن بٱختؽاری‌ یا بؽشتر ڤ کار مؽرٱ.[۱۱] اْتمال مؽرٱ چۊغا د دٱهٱ ۱۹۴۰ ڤاڤنی مؽن بٱختؽاری یا زؽای بیٱ.[۱۱] پرتال پؽایا لٛۏر یالگٱش راس ڤارد گژک د لٛا خدنڳ یالگؽٱ[۱۱] پاپۊش ڤارد یاٛ قاٛڤٱن چٱرم یا اوروسی گٱپ دۉر قاٛ بٱستٱ مۊٱ.[۱۱] گیڤٱ کالاٛ زایارٱ لٛۏر ٱ.[۱۱]


هجاو مؽناْ زٱنڳٱلٛ لٛۏر تٱقریبٱن رایج ناٛییٱ.[۱۱] پرتال زٱنڳٱلٛ لٛۏر یاٛ جومٱ ڤا دٱربالٛؽا بلنڳ(سٱرداری) ڤارد یاٛ داموناْ دۏر.[۱۱] سٱرڤٱن زٱنڳلٛ لٛۏر د مؽن اؽلؽا لٛۏر جۊرڤاجۊر فٱرخ مؽکٱ . مؽن لٛۏرؽا فاٛیلٛی سٱرڤٱن یاٛ جۊر پٱرۊٱ ڤ نوم گولڤٱنی یا هٱراتی یا سوئٱسٱر یا سٱرڤٱن کاْ دۉر سٱر ڤ تۉر خاسؽ مؽڤٱنٱنش[۱۱] ڤٱلٛی مؽن زٱنڳٱلٛ لٛۏرؽا پاؽمونی(لٛۏرسوݩ دومٱنی) سٱرڤٱن زٱنڳٱلٛ یاٛ جۊر سٱرڤٱناْ کوچک ڤ نوم ماٛینا ٱ.[۱۱] رٱنڳ پرتالؽا زٱنڳٱلٛ لٛۏر رٱنڳ شاد ۉ جۊرڤاجۊرٱ بغاٛر پرتالؽاؽ کاْ د مؽن پورس ۉ پۊگٱ د ڤٱر مؽکٱن.[۱۱] پرتال زٱنڳٱلٛ لٛۏر فاٛیلٛی د ڤٱر گرتٱ د کٱت،گولڤٱنی یا سٱرداری یا بالکول٬ کولنجٱ٬ یٱل٬ شوال یا پاپۊش٬آژیٱ(کالٱ)٬هٱمچنی پرتال زٱنڳٱلٛ لٛۏر هارگٱ د ڤٱر گرتٱ د لٛٱچک ۉ ماٛینا٬ جومٱ یا جوڤٱ، شولار یا جلیسقٱ٬پاپۊش٬دٱلگ ۉ گیڤٱ مۊٱ.

جنتیک

ڤا سیل کرداْ ڤ ڤاریاسیۊن کوروموزوم ڤای لٛۏرؽا، ڤنو د لٛهاز بٱسامٱدی تٱقریبٱن بالا تٱک‌ بونکو R1b یاٛ کوروموزوم ڤای (دؽاری سابکلود R1b1a2a-L23) نسڤٱت ڤ بونکویا هٱنی اؽرونی دؽاریٱن.[۱۲] دٱساٛ R1، ڤارد کلودیا هٱنیش، هؽن ڤراسؽا ٱفتاونشیݩ/مؽنجایی د شؽڤات بٱردی زورینٱ، کاْ بؽشتریݩ تٱک‌ بونکو مؽن لٛۏرؽا ٱ.[۱۲][۱۳] تٱک بونکو J2a (دؽاری بیٱ ساب کلودیا J2a3a-M47, J2a3b-M67, J2a3h-M530) دۏمیݩ سلسلٱ زؽای مؽن لٛۏرؽا ٱ ۉ ڤا روسۊخ کشاڤٱرزؽا د ٱفتاوزنوݩ نزیک نۊبٱردی ۸۰۰۰–۴۰۰ نها د ڤاڤن مورتٱبتٱ.[۱۳][۱۴][۱۵][۱۶] تٱک بونکویا هٱنی کاْ بٱسامٱدش د ۱۰ دٱرسٱد بؽشترٱ G2a هیسن کاْ سابکلود G2a3b فرٱترش ڤٱناْ دۏرس مؽکٱ.[۱۷] هٱمچنی لٛۏرؽا بؽشترین بٱسامٱد تٱک بونکو E1b1b1a1b ناْ د اؽروݩ نشو ماٛیٱن. دۊدمونؽا Q1b1 ۉ Q1a3، ۶ دٱرسٱد ۉ T، ۴٪ هازرٱن.[۱۷]

سرچشمٱ

  1. V. Minorsky, Encyclopedia of Islam: «We thus find that about the period of the Arab conquest a single ethnic term Kurd (plur. Akrād) was beginning to be applied to an amalgamation of Iranian or iranicised tribes. ,»Kurds«in Encyclopaedia of Islam». Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C.E. Bosworth , E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, ۲۰۰۷. Brill Online. accessed ۲۰۰۷.
  2. زڤون ۉ لٛٱزمؽا اؽرونی: کتاو دیرینٱ شناسی زڤون فارسی نڤیسؽار: دۏگدۏر پٱرڤؽز ناتل خانلٱری
  3. ٱڤدلله شٱبازی، گوتٱ دؽاری سی دؽارکاری اؽلؽا گٱلٛونٱ، تؽروݩ: نٱشراْ ناٛی، ۱۳۶۹، بٱلگٱ ۸۷- ۱۱۸.
  4. Martin van Bruinessen, «The ethnic identity of the Kurds», in: Ethnic groups in the Republic of Turkey, compiled and edited by Peter Alford Andrews with Rüdiger Benninghaus [=Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients, Reihe B, Nr.۶۰]. Wiesbaden: Dr. Ludwich Reichert, ۱۹۸۹, pp. ۶۱۳-۲۱. excerpt: «The ethnic label»Kurd«is first encountered in Arabic sources from the first centuries of the Islamic era; it seemed to refer to a specific variety of pastoral nomadism, and possibly to a set of political units, rather than to a linguistic group: once or twice,»Arabic Kurds«are mentioned. By the ۱۰th century, the term appears to denote nomadic and/or transhumant groups speaking an Iranian language and mainly inhabiting the mountainous areas to the South of Lake Van and Lake Urmia, with some offshoots in the Caucasus...If there was a Kurdish speaking subjected peasantry at that time, the term was not yet used to include them.»[
  5. Wladimir Iwanov:«The term Kurd in the middle ages was applied to all nomads of Iranian origin».(Wladimir Ivanon, «The Gabrdi dialect spoken by the Zoroastrians of Persia», Published by G. Bardim ۱۹۴۰. pg ۴۲)
  6. David Mackenzie: «If we take a leap forward to the Arab conquest we find that the name Kurd has taken a new meaning becoming practically synonmous with 'nomad', if nothing more pejorative» D.N. Mackenzie, «The Origin of Kurdish», Transactions of Philological Society, ۱۹۶۱, pp ۶۸-۸۶
  7. Richard Frye,«The Golden age of Persia», Phoneix Press, ۱۹۷۵. Second Impression December ۲۰۰۳. pp ۱۱۱: "Tribes always have been a feature of Persian history, but the sources are extremly scant in reference to them since they did not 'make' history. The general designation 'Kurd' is found in many Arabic sources, as well as in Pahlavi book on the deeds of Ardashir the first Sassanian ruler, for all nomads no matter whether they were linguistically connected to the Kurds of today or not. The population of Luristan, for example, was considered to be Kurdish, as were tribes in Kuhistan and Baluchis in Kirman"
  8. موستٱفا تٱقٱڤی موقٱدٱم د کتاو دیرینٱشناسی سؽاسی کوگیلۊیٱ، تؽرۊݩ: سامونجا موتالات دیرینٱشناسی موعاسر اؽروݩ ۱۳۷۷. س۴۰.
  9. Professor Garnik Asatrian (Yerevan University) (2009). Prolegomena to the study of the kurds (pdf). Published in 2009, Iran and the Caucasus, 13, pp.1-58
  10. Professor Garnik Asatrian (Yerevan University) (2009). Prolegomena to the study of the kurds (pdf). Published in 2009, Iran and the Caucasus, 13, pp.1-58
  11. ۱۱٫۰۰ ۱۱٫۰۱ ۱۱٫۰۲ ۱۱٫۰۳ ۱۱٫۰۴ ۱۱٫۰۵ ۱۱٫۰۶ ۱۱٫۰۷ ۱۱٫۰۸ ۱۱٫۰۹ ۱۱٫۱۰ ۱۱٫۱۱ ۱۱٫۱۲ ۱۱٫۱۳ ۱۱٫۱۴ چوٙأ:ڤیرکرد ڤب
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ Grugni, V; Battaglia, V; Hooshiar Kashani, B; Parolo, S; Al-Zahery, N et al. (2012). "Ancient Migratory Events in the Middle East: New Clues from the Y-Chromosome Variation of Modern Iranians". PLoS ONE. 7 (7): e41252. PMC 3399854free to read. PMID 22815981. doi:10.1371/journal.pone.0041252. 
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ Wells, R. Spencer et al. (2001). "The Eurasian Heartland: A continental perspective on Y-chromosome diversity". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 98 (18): 10244–9. doi:10.1073/pnas.171305098. 
  14. Semino O, Passarino G, Oefner P J, Lin A A, Arbuzova S, Beckman L E, de Benedictis G, Francalacci P, Kouvatsi A, Limborska S, et al. (2000) Science 290:1155–1159
  15. Underhill P A, Passarino G, Lin A A, Shen P, Foley R A, Mirazon-Lahr M, Oefner P J, Cavalli-Sforza L L (2001) Ann Hum Genet 65:43–62
  16. Semino, Ornella; Magri, Chiara; Benuzzi, Giorgia; Lin, Alice A.; Al-Zahery, Nadia; Battaglia, Vincenza; MacCioni, Liliana; Triantaphyllidis, Costas et al. (2004). "Origin, Diffusion, and Differentiation of Y-Chromosome Haplogroups E and J: Inferences on the Neolithization of Europe and Later Migratory Events in the Mediterranean Area". The American Journal of Human Genetics. 74 (5): 1023–34. PMC 1181965free to read. PMID 15069642. doi:10.1086/386295. 
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ Grugni, V; Battaglia, V; Hooshiar Kashani, B; Parolo, S; Al-Zahery, N et al. (2012). "Ancient Migratory Events in the Middle East: New Clues from the Y-Chromosome Variation of Modern Iranians". PLoS ONE. 7 (7): e41252. PMC 3399854free to read. PMID 22815981. doi:10.1371/journal.pone.0041252. 

چیا هٱنی

چوٙأ:خٱلق لٛۏر