خلک زازا

د ڤیکیپئدیا، دوٙنئسمأنامه آزاد
پئرئستئن د: ناڤجوٙری, پئی جوٙری
زازا
Seyid Riza with his sons.jpg
Sheikh Sherif, Sheikh Said, Kasim, Sheikh Abdullah.jpg
Ferhat Tunc2.jpg
Сельчук Шахин.jpg
Diyab Agha.jpg
Aynur Dogan.jpg
Songül Öden.jpg
کول نوفوٙس
3 مئلیوٙن کأس
راساگە یا ڤا نوفوٙس ڤأرتیە گئر
 Turkey
دأرتیچ بییئن: نئزیک ڤئ . 300,000 کأس
ئوستارالیا، ئوتریش، بئلجیک، فأرانسە، آلمان، ھولأند، سوٙئد،سوٙئیس، بئریتانیا، ڤولاتچە یا یأکاگئرئتە ئمریکا.
زوٙنا
زازاکی
دین
ئسلام (عألأڤی و سونی)
جأرغە یا لونی ڤأبستە
کوردی، گیلأکی، فارس، مازأندأرانی

خألک زازا، دیمیلی، کِرمانجکی یا کِیردی (ڤئ زازاکی: Zaza, Dımıli, Kırmancki, Kırd) یأکئ د خألکیا ئیرونه کئ ها د أفتوزئنون آناتولی (تورکیە ئیسئنی). زون ڤئنو زون زازاکی ە.[۱] راساگە زئشت دئمیلیا ها د شرق تورکیە زازائیستان کئ د ڤأر گئرئتە دئرسیم، آلازیغ، أرزأنجان و آمئده. ڤئنو د راساگە یایی چی آمئد ڤا کوردیا کورمانج هومسا و هوم زئشتئن و بیشتئرشوٙ می تونأن کوردی کورمانجی هأم قئسە بأکأن.

ریشە[ڤیرایئشت]

خألک زازا خوشونئن ڤا نوم دیمیلی(DIM(I)LĪ) نوم دیار کئردئنە کئ د ری شیڤە چئنی میا کئ د کألیمە دئیلأم گئرئتە بییە. دیمیلیا د مینجا هومسایاشو ڤا نوم زازا ئشناختە موٙأن کئ ئی کألیمە ھومبأراڤأر ڤا بئر بییئن و ئی کألیمە یئ کألیمە کوچئک بییئنیە سی یە کئ ڤئنو ڤئ هأچایا دأنگدار و ڤئ یأک شیڤئسئن دأنگدار فئرە ھا د زونئشو. جاگە زون دیمیلی ئم نئشون دیارکون سأرچأشمە جایی دیمیلیاە. ھأموٙ جوٙر کئ د نوٙم دیمیلیا میا، چئنی دیار میکە کئ بییئن دیمیلیا د راساگە یایی کئ ھان دئشوٙ جادیارکون مالکأنوٙن دیلأمیا د بئلأنگیا گیلان د سأدە یا ۱۰-۱۲ زایئشتیە . دیمیلیا بأرعأسگ کوردیا دوبیشتئر کئشاڤأرزئن و کار بیشتئرشوٙ باغکاریە و ڤئنو د ئی کئسم فئرە نوم دیار بیینە.[۲]

زوٙن[ڤیرایئشت]

دیملیا نئھا د مالکأنوٙن کاریشوٙ د سأدە یا مینجایی نئزیک ڤئ ھئزار سال ڤا نئزیکتئری کأس و کاریا زوٙنیشوٙ پئیڤأندی ناشتئنە . ڤألی ڤا یە، زوٙن ڤئنوٙ ریشە زوٙنی و مأرزیا زوٙنی فئرە یی ڤا زوٙنا راساگە ھارگە دأریا خأزأر دارە و ھا د جأرغە گوٙیئشتیا شومال افتونئشین راساگە دأریا خأزأر. گوٙیئشتیا تالئشی، ھأرزأندی، گوٙروٙنی، گیلأکی و مازأندأرانی و چأن گئل د گوٙیئشتیا تاتی و گوٙیئشتیا آستوٙن سئمنان ھان د راساگە زوٙنی ھارگە دأریا خأزأر. ئی گوٙیئشتیا د دیجا ڤیرگارمأن ھان د لئشک شومال أفتونئشین جأرغە زوٙنا ئیرانی.

مأصأڤ[ڤیرایئشت]

بیشتئر دیمیلیا شیعە ھین و ھان د جأرغە غألات و ألڤأت یئ قأری دئشوٙ سونی شافئعی ھئن . ڤئنوٙ حأضرأت عألی بن أبیطالئب نە نازارتئری ڤیرشیڤە خودا دوٙنئن و ألڤأت یئ قأری د باڤأریا ڤولات نئشینی و مأسیی ھا د ڤیر و باڤأرکونیا ڤئنوٙ.

نوفوٙس[ڤیرایئشت]

نوفوٙس دیمیلیایی کئ ھان د ڤولات تورکیە تأقریڤأن سە تا چار مئلیوٙن کأسە. سأرچئشمە یا مینجا ڤولاتی تورکیە موٙأن کئ نوفوٙس خألک زازا ۳ تا ۶ مئلیوٙن کأسە. نئزیک ڤئ ۳۰۰،۰۰۰ زازا ھان د ھوم پئیڤأند ئوروٙپا و خوصوٙصأند د ڤولات آلمان.

دین[ڤیرایئشت]

دین دوبیشتئر خألک زازا شیعە عألأڤیە وألی پارئ یی د باڤأریا ڤئنوٙ د دین مأسییأت کارگئرایی داشتە. دأسە یی د ڤئنوٙنأم سونییئن. د مینجا خألک زازا مأصأڤیا جوٙر ڤا جوٙری ھئی. نئصم زازایا موسألموٙ سونی و نئصم ھأنی د ڤئنوٙ عألأڤی ئن. زازایا آلازیغ، دیاربأکر، بینگوٙل،شانلی ئورفە، بیتلیس،سیڤئرئک، تاتڤان، آلدوش وآقسأرای سونی ئن و زازایا توٙنج ئیلی و أرزأنجان عألأڤی ئن.

سأرچئشمە[ڤیرایئشت]

  1. http://www.azargoshnasp.net/languages/zazaki/zazakipositionof.pdf
  2. http://www.iranicaonline.org/articles/dimli