خألک لۊر

د ڤیکیپئدیا، دوٙنئسمأنامه آزاد
پراٛستن د: ناڤجۊری, پی جۊری
Lurs
خألک لۊر
Karim Khan by Charles Heath.jpg
Lotf Ali Khan.jpg
Sardar Assad.jpg
Temyourbachtiar.jpg
Shapourbakhtiar.gif
Queen-Shabanu Soraya Esfandiary-Bakhtiari, Tehran 1953.jpg
Rezaee.JPG
BorujerdiHossein.jpg
Karubi2.jpg
Zahra Rahnavard.jpg
Navab Nasirshelal.jpg
01-Mehrdad Avesta.png
Masoud Rayegan.jpg
Fath'olla Porsartip.jpg
03-MohammadBorujerdi.jpg
کول نوفۊس
۱۳ مئلیوٙن کأس
راساگٱیا ڤا نوفۊس ڤرتیٱگر
 Iran
 عراق ۲ مئلیوٙن کأس
 کوڤئیت 50,000
 عومان 5,100
زۊنیا
لئزڤیا جوٙر ڤا جوٙر زون لۊری د ڤأرگئرتە: لۊری بأختیاری • لۊری لأکی • لۊری مینجایی • لۊری دوٙمئنی • لۊری ثألاثی  • لۊری کألهوری • لۊری مألئکی • لۊری کومزاری
دین
ئسلام، شیە، یارأسو، جید
جرغٱیا لۉنی ڤابستٱ
خألک ئیران

لۊر نومئ یأکی د لونیائه کئ ھا د أفتۉنئشین و ھارگە أفتۉنئشین ڤئلاتئ ئیرون و أفتۉزئنون و ھارگە أفتۉزئنون ڤئلاتئ عأراق و شومالئ عومان . ئی لون ڤئ زون لۊری قئسە میکأن. فئتئراقیا باستونشئناسي و توریا پيا بیه د آیئم یا نئها ڤیرگار د قئدمأتئ چئل هئزار سالٛه د ڤئلاتیا لۊرنئشي موٙه.ڤا تأڤأجوه ڤئ بأردنوٙئشته یا و شئلگیا ڤئ دأس وماە د باره مأردئمونئ زیتئرئ عیلام دیاری موٙه کئ عیلامیا « لۊریا أڤألیه » یأنی جأدئ خألک لۊرئسو نئ ئیسئنی د أفتۉنئشینئ ئیرون هیسئن.توریا ڤئ جا مأنه د چوغازأنبیل٬چوغامیش و هأف چوغا دیاری میکه کئ عیلامیا لوٙریایأن کئ د شأش هئزار سالٛ نئهاتئر دی راساگه یا بینه.أڤازاریایی پیا بیه نئشو دأیه قأرنیا هیزداری وپاتشایی ڤئنو ڤئ کوٙیا لۊر و خوٙزئسو نه.زونئ لوٙری ڤا ومایئنئ ماد یا ڤئ زوٙنئ ئیرونی آلئشت بیه.د خألکئ راساگه یا لۊرنئشین موٙه ئيلاميا نئ(3000 تا 559 ن.ڤ) گوت كئ د راساگه یا لۊرئسو، پوشتكۊ (ئيلام)،خوٙزئسو، بأختياری، كوگيلوٙيه وبيرأحمأد آو قئری د آستونئ فارس ئ ئیسئنی زئشت ميكئردئنه کئ گئريشمأن،کوتیا پاتشایی عيلاميانئ شامئلئ ئيالأتیا ماسباتيك يا ماسباتيس(راساگه یا پوشتكۊ لۊرئسو يا ئيلامئ ئسئنی) سيماش( أفتۉزئنونئ ئصفأهو و گولپايگان ئ ئیسئنئ) شوٙش(خوٙزئسونئ ئیسئنی)آنشان( قئری د خوٙزئسو، ئصفأهو آو فارسئ ئیسئنی) و كئربيانه (آستونئ لۊرئسونئ ئیسئنی) دیاری کئرده.کاسی یا کئ ڤا ئیلامیا قۉم بینه د راساگه یا هارگه یی تئر د لۊرئسو کۊیا شومالی تئر جولگه شوش د لۊرئسو و د نئزیکیا آستونئ کئرماشو د مأرزئ أفتۉزئنونئ سوٙبی گالایان (د نئزیکیا هارگه کئرماشو) زئنه ایی میکئردئنه.د مینجایا هئزاره سێئم نئها ڤاڤئن آو د سالٛئ ۲۴۰۰ ن. ڤ. د شومالئ ڤئلاتئ عیلام و هارگه راساگه یا کاسی یا (د شومالئ خوٙزئسو و هارگه لۊرئسو) جایی هی کئ نومئش کاشئن بیه کئ ڤه نئشونی د کاسی‌ یایه هادش ئی راساگه دئماتئر ڤئ شأرئ لوٙرئ باستونی د دۉره یا ئسلامی آلئشت بیه .کألیمه ئیسئنئ هوٙز یا خوٙز د کألیمه هئسی یا وکسی یأنی نومئ لونئ کاسی گئرئته بیه.کألیمه یای کئ ئیسئ ڤئ نومیا کوٙشک ، کوٙشکی ، کوٙسه ، کاسیو کئ ڤئ جایا جوغرافیایی یا طایفه یا د لۊرئسو گوته موٙه باقی مأنه لونیا نومدیارئ کاسیا ه.ئیسئنأم یأکی د طایفه یا لۊرئسو رأشنوٙ ه که نومئ یأکی د خودایا کاسی بیه.لئڤاسئ شال و سئتأره‌ کئ ئیسئ د مینئ خألکئ لۊرئسو میپوٙشأن لئڤاسیه کئ کاسی یا ڤأر میکئردئنه.

موٙه نومئ لۊر[ڤیرایشت]

گئلئ یأکئم نومئ لۊر د قأرنئ چارئمئ ڤئ صوٙرأتئ اللریه، لاریه، اللور و لوریه ومایه.لۊر یئ نوم ڤاجه ئیلامی-کاسیته کئ نومئ یئ شأر باستونی هینئ دۉره کاسیت بیه کئ لۊر دئش گئرئته بیه. نومئ کورد نئهاتئر دئما وریشتئ عرأڤیا ڤئ ئیرون هومبا کوٙچ‌نئشین و عشایئر بیه و هومبا لونئ دیاری بیئی نوٙیه .[۱][۲][۳][۴][۵][۶][۷].[۸] بئنا ڤئ یه د قئری د سأرتیه یا، لۊریا و دأیلأمیا و بألوٙچیا و مأردئمونئ هأنینئ د کوردیا ڤئ حئساو آوئردئنه سی یه کئ کألیمه "کورد" هومبا جوٙری زئشت بیه و نه هومبا زون و لونئ دیاری [۹]. د لئحاظئ لون لۊریا بونئکویی جئگا د کوردیا حئساو موٙأن.[۱۰]
حأمدولا موستوفی موٙه د زوبده تأڤاریخ ومایه: نومئ لۊر سی یه ڤئ ئی لون گوته موٙه کئ د ڤئلاتئ ماروٙد داهاتیه کئ ڤئش کورد موٙأن و دۉر و گئردئش دأربأنئ ڤأنئ ڤئ زونئ لۊری کۉک أر بونأن و دئش دأربأن جاییه کئ لۊر مونأن سی یه کئ اصلئشو سی ئو راساگیه ڤئشو لۊر موٙأن.ڤأجهئ دۊئم ڤئنیه کئ ڤئ زونئ لۊری کۊ چئرئ لئر موٙأن و سی سأخت بیئنئ راء کأسره نئ لام ضأمه کئردئن و لۊر گوتئن و ڤأجهئ سێئم یه کئ ئی لۉن د نأسلئ کأسیأن کئ نومئش لۊر بیه و یأکئمی دۊرئستئره.

تألیا خألکئ لۊر[ڤیرایشت]

دأرتیچ بییئن خألک لۊر د راساگە مینجا أفتوزأنوٙن

خألکئ لۊر د عومده تئرین و کولی‌تئرین بأربأنی ڤئ دۊ تألئ لۊر گأپ و لۊر کوچئک بأر موٙأن کئ مأرزئ بئینئشونئ گئلالئ دئز یا سئزار دیاری میکه.

  • لۊرئ گأپ خوش موٙه ڤئ دۊ دأسه بأختیاری و هارگه ئی.

لوٙریا بأختیاری: ڤئ دۊ دأسه چارلأنگ و هأف لأنگ بأر موٙأن کئ د آستونئ خوٙزئسو د آستونئ چارمالئ بأختیاری٬د آستوٙنئ لۊرئسو آو د ئصفأهو و شأریا هارگه یی و هارگه أفتۉنئشین ئی آستون زئشت میکأن.

لۊریا هارگه: د ڤأرگئرئتە مأمأسأنی٬کوگیلویه٬لیراڤئ و کومئزاری موٙه کئ ڤئ تأرتیب د شومال و أفتۉنئشینئ فارس٬آستوٙنئ کوگیلوٙیه و بیرأمأد٬قئری د آستوٙنئ خوٙزئسو٬تیکه یای د بوٙشئر و شومالئ ڤئلاتئ عومان زئشت میکأن.

لۊریا فیلی: د ڤأرگئرئتە مینجایی٬لأک٬مألئکی آو کألهور موٙه.مینجایی یا د آستوٙنیا لۊزئسو٬هأمأدو٬خوٙزئسو٬ئیلام٬مأرکأزی آو أفتۉزئنونئ عأراق د آستونیا دیاله٬ڤاسئط٬مأیسو زئشت میکأن٬لأکیا د آستونیا لۊرئسو٬ئیلام٬کئرماشو٬هأمأدو و کوردئسو مألئکیا د ئیلام و أفتۉ زئنونئ عأراق٬کألهوریا د کئرماشو٬قئری د کوردئسو ٬أفتۉزئنونئ عأراق زئشت میکأن.

لۊریا ثألاثی: د آستوٙنیا کئرماشو٬هأمأدو٬لۊرئسو٬مأرکأزی زئشت میکان.

زون لۊری[ڤیرایشت]

دأرتیچ کاری ڤولاتی راساگە یایی کئ د ڤئنوٙ ڤا زوٙن لۊری ھأچایە کاری موٙە

کومئلوٙسئ زونیا لۊری یأکی د زونیا هئند و وٙروٙپایی ه و د تألئ ئیرونئ أفتۉنئشینه کئ د ڤئلاتیا ئیرون و عأراق و عومان ڤاش قئصه میکأن.قئره د کألیمه یا لۊری موٙه باستونی دارأن کئ ڤئ زونیا کاسیت و ئیلامی میرأسه. زونیا لۊری ڤئ طۉرئ عومده د ڤأرگئرئته لۊری فیلی و لۊری هارگه یی موٙه.

لۊری شومالی:د ڤأر گئرئته ثألاثی٬مینجایی٬لأکی٬مألئکی٬کألهوری

لۊری هارگه یی:بأختیاری٬بیرأمأدی٬مأمأسأنی٬کومزاری٬لیراڤی

ڤیرگار[ڤیرایشت]

گئرتئن تیروٙ د گاتئ مأشروٙطە ڤئ دأس سوڤاریا لۊر بأختیاری
ئدام سأردیاریا عأشایئر د خورموٙە، ھوم گات ڤا شوروٙ پاتئشایی رئضاشا
لۊرئسو د گات دئماتئری

أڤألین خألکی کئ د خاکئ لۊرئسو زئشت میکئزدئنه ئيلاميا بینه .ڤئنو د ،أڤایئلئ هئزاره چارئمئ نئها ڤاڤئن ڤئلاتئ خوشونئ د راساگه یا لۊرنئشی رأڤأندیاری کئردئنه . دۉلأتئ ئيلام د بأر گئرئته خوٙزئسو، لۊرئسونئ ئیسئنی٬ پوشتكۊ و كۊیا بأختياری بیه .خألکئ ئیلام ڤئ ڤئلاتئ خوشو آنزو یا آنسو یا سوسونکا میگوتئنه و بابئل یا دی ڤئلات آلام يا آلامتو هومبا كوگه و شاهأد ڤئلاتئ أفتۉزئنو نوم میبوردئنه .شأریا گأپئش د قئرارئ : شوٙش ،أڤاز ،ماداكتو (صئيمئرهدئرئی شأرخايدالوٙ كئ د جا خورموٙه ئیسئنی بیه . ئيلامیا د طیلئ چأن هئزار سالٛ موتأجی أصلئ خوشو بئراڤأرئ لونیا هیزداری چی سوٙمئر يا ،آكديا ،بابئليا و آشوٙر يا بیئن و دئما آخئر سی جیاڤازیا مینئ خوشو و جأنٛ یا هونئی د دۊشمئ نئ خوشو آشۊر توٙزئنئن (۶۵۴ ن.ڤ).

کاسی یا کئ د کوتئ شومالئ ڤئلاتئ ئیلام زئشت میکئردئن و د سوٙار کاری فئره دأس سئلات داشتئن ۵۷۶ سالٛ ڤئ بابئل پاتشایی کئردئن و دئماآخئر دۉلأتئ ئیلام توٙزئنأشو و د بابئل ڤئ دأر کئردئشو.کاسی یا دئماترئ گئلٛ حأردئ د بابئل و بئینولنأهرئین تونئسئن نأسأقئ مأفرأغ سازی خوشونئ نومدیار بأکأن ڤئ طۉری کئ رومأن گئریشمن باستون شئناسئ نومدیار موٙه کئ نأسأقئ ئیرونئ باستون یأنی نأسأقئ مأفأرغ کاری لۊرئسو .ألڤأته ڤه موٙه کئ او سازأنده ئی چیونئ مأفرأغی کیمئری یا بینه.کاسی یا ڤئ پاتشایی یا دئماتئر د خوشو کارگئرایی فئره ئی نیان چی طأرزئ کوچئک کئردئنئ شئلگیا، ڤئنو نئهارو نأسأق کاریا جونئڤأرکأش د گاتئ هأخامنئشی بینه.

لوٙرئسو د دۉره ساسانی جوزئ ڤئلاتئ پأهله یا پأهلوٙ بی که عأرأڤ یا دئماتئر ڤئش جئبال میگوتئن.ڤئلاتئ پأهله خوش هأنی ڤئ تیکه یا کوچئکتئری بأر موٙیی.د شأریا گأپ کألوٙن ئو گات صئیمئره و شاپوٙرخاس بی کئ ڤئ دأس شاپوٙرئ یأکئم رأڤأندیاری بی.لۊرئسو د سالٛئ ۲۱ مألکأنوٙن دئما گئرئتئنئ ناڤأن ڤئ دأسئ بئسألمون یا حألارو بی. زئلٛ بیئنئ عأرأڤیا بئسألمو کاراگئرایی زیای د رأزئشتئ خألکئ لۊرئسو و راساگه یا هأنی نیا ڤا ئی حال خألکئ لۊر تونئسئن زون و رأزئشتئ خوشونئ زئنه نیه دارأن .د سالٛئ ۳۰۰ مالکأنوٙن لۊرئسو ڤئ دۊ تیکه لۊرئ گأپ و لۊرئ کوچئک بأر بی ئی دۊ راساگه پاتشاییشو هومزئمو ڤئ دأسئ دۊ بئرار بی٬ پاتشا لۊرئ گأپ بأدر آو پاتئشا لۊرئ کوچئک أبوٙمأنصوٙر بی.مینجا یئنو راساگه یایی بی کئ تا شیراز کأشئسه بی وئش شولئسو میگوتئن و ئیسئ ڤئ مأمأسأنئ نومدیاره کئ دۊ کوتئش ڤئ دأسئ أتابأکیا لۊرئ گأپ و أتابأکیا لۊرئ کوچئک دیڤوٙنداری بیە بی.دئماڤأنئ کوچئک یا گأپ د أتابأکیا لۊرئ گأپ و لۊرئ کوچئک سی أنازه نوفوٙس و ڤئلاتئ ڤئنو نۉیه .گئلالٛئ دئز یا سئزار ڤئنونئ ڤئ دۊ کوتئ لۊرئ کوچئک کوتئ شومالی و لۊرئ گأپ کوتئ هارگه ئی بأر میکه.


أتابأکیا لۊرئ گأپ

د مینجایا قأرنئ شأشئ مألکأنوٙن سئلسئله أتابأکانئ لۊرئ گأپ یا ومأرا فأضلوٙیه مینئ لۊرسونئ گأپ دورئس بی.ڤئنو لۊریایی بیئن کئ د مینجایا قأرنئ ۵ مألکأنوٙن دئما د ئنقئراضئ آل بوٙیه و زیای بیئنئ ناأمنی د راساگه یا ئیرو فأتحودینئ فأضلوٙیه ڤاردئ یأکی د پاتشایا بأدر آو چارصأد هونأڤار د لۊرئ گأپ ڤئ جأبألولسأماق شوم رأتئن و ئوچئنئ جاگه پاتشایی خوشو قئرار دأن٬ڤألی دئما د چأن گات د اخئریا قأرنئ پأنج مألکأنوٙن عألی کورئ فأتحئدینئ فأضلوٙیه ڤاردئ کورئش ئورام و کأسونئ د جأبألول أکراد ڤئ میافارقین بئنول نأهرئین گئل هأردئن.د دور و گئردئ سالئ ۵۵۰ مألکأنون أبوٙطاهئر سئلسئله أتابأکیا گأپئ دورئس کئرد. آخئرین أتابأکئ لۊرئ گأپ غیاثئدین ئبنئ کاڤوٙس ئبنئ پأشأنگ بی کئ د سالٛئ ۸۲۷ مألکأنوٙن د پاتشایی وفتا و أتابأکیا لۊرئ گأپ دئما سێ قأرن « سیصأد سالٛ » ڤئ دأسئ سولطو ئورام ئبنئ شاروخئ تئیموٙری د پاتشایی وفتا و سئلسئله أتابأکیا لۊرئ گأپ خئلاص بی .پاتشایا أتابأک سأرپئنایی سی أدیبیا و دونائشدوسیا بی، ﻭ ﺩۉﺭﻩ ڤئنو پور د مأنأڤیأت ﻭ رأزئشت سی ڤئلاتئ ﻟۊﺮئ گأپ بی. ئی ڤئلات ﺩ ﺳﺎ پاتشایا رأزئشت دوٙس، ﻣأﺮﻛأزئ داد و سئتأدئ دونائشت ﻭ ﻣأنأڤیأت بی .دونئسمئنیجایا ﻭ أﺗﺎﺑأکیه یا لۊرئسو آﻭ ﻣﺎﻝ أﻣﻴﺮئ مأرکأزئ پاتشایی ڤئنو، چی ﺩﺍنئشگایا ئیسئنی پوررۉنأق ﻭ ﺩونئسمئنیا فئره ی دوچئ ﻳﺎ دأرس هأنه ڤئنو بیئن.

أتابأکیا لۊرئ کوچئک

د سالئ ۵۷۰ مألکأنۉن شوجائدین خورشید ئبنئ أبوٙبأکر ئبنئ موحأمأد ئبنئ خورشید تونئس ڤئ لۊریا کوچئک پاتشایی بأکه و سئلسئله أتابأکیا لۊرئ کوچئکئ ڤئ پایتأختی خورموٙه بئنا بأکه.موأسئسئ سئلسئله أتابأکیا لۊرئ کوچئک شوجاعئدین خورشید پیا کاردۊرئس و نأتأرسی بیه و صئفاتئ خویی داشته،ڤا زیر دأسیاش ڤا دئلٛنأرمی رأفتار میکئرد.ئی پاتشایا د طایفه لۊرئ جأنگرأڤی یا چأنگروی د سئلأڤأری بینه و مئنی جاگه زئشتئ ڤئنو د راساگه طأرحو د هارگه کۊیأشت بیه آو نومئ مأل و کۊیی نئ ڤئ نومئ چأنگری نئ ری خوشو نیانه.ئی پاتشایی د سالئ ۱۰۰۶ مألکأنوٙن ڤا توٙزئسئنئ شاڤئردی خو آخئرین أتابأکئ لۊر د شاعأباسئ صأفأڤی و کوشتئنئ ڤه ڤئ دأسئ شاعأباس خئلاص بی.

لۊرئسو دئما د أتابأکیا

دئما د خئلٛاص بیئنئ أتابأکیا لۊرئ گأپ یئ قأرن و نیم دئماتئر دی ڤیرگار ئطئلاعاتی د پاتشایی بأختیاری د دأس نی تا یه کئ د گاتئ شا طأماسئ صأفأڤی یأکئم صأفأڤی گئردئ خاکئ بأختیاری وفتا ڤئ دأسئ یأکی ڤئ نومئ تاج میر رئییسئ ئیلئ آستأرأکی کئ دوٙ گات هیزدارتئرین کأسونئ بأختیاری بی دئروما.ڤه هأرسالٛ پیلی ڤئ نومئ مالیات سی شا طأماسئ صأفأڤی کئل میکئرد و سی یه کئ د سالئ ۹۷۴ مألکأنوٙن د مالیات نأده شاطأماس د پاتشایی بأختیاری ڤأنئش و کوشتئش. دئما د ڤه میرجونگیرخونئ نومی نئ ڤئ شأرطئ دأیئنئ ۱۰۰۰ گئلٛه قاطئر کئرد ڤئ پاتشا بأختیاری٬دوٙ گات بی کئ بأختیاری ڤئ دۊکوتئ چارلأنگ و هأف لأنگ بأر بی کئ جیاڤازیا فئره ئی دۊرئس بی تا دۉره حۊسئیقولی خونئ بأختیاری ئی جیاڤازیا نیا داشد.

دئما د کوشتئنئ شاڤئردئ خو آخئرین أتابأکئ لۊر شاعأباس مێمه زا شاڤئردی خو٬حۊسئی خو کورئ مأنصۊر بئیگئ سألوڤیزی نئ ڤئ داسونئ ڤالی ڤئ پاتشایی راساگه یا لۊرئ کوچئک ئنتئخاو کئرد . سئلسئله ڤالیا لۊرئسو ئدومه پاتشایی أتابأکیا لۊرئ کوچئک د راساگه یا لۊرنئشی بی. دئماتئر د گاتئ حأسأن خو حوکوٙمأت ڤئنونئ کئرد ڤئ دۊ راساگه پیشکۊ لۊرئسو و پوشتکۊ ئیلام و حوکوٙمأتئ ڤالیا تأنیا بی ڤئ پوشتکۊ؛ زئمونی کئ ڤالیا ڤئ گئردئ راساگه یا لۊرئسو آو ئیلام پاتشایی میکئردئن٬پایتأختئشو خورموٙه و د قئلا فألأکولأفلاک بی و دئماتئر کئ پاتشاییشو تأنیا ڤئ پوشتکۊ بی پایتأختئشو بی ڤئ ئیلام .ڤا خئلاص بیئنئ سئلسئله ڤالیا لۊرئسو ڤئ دأسئ رئضاخونئ پأهلأڤی د سالٛئ ۱۳۰۸ دۉلأتئ نیمه سأرڤئ خودئ لۊریا د راساگه یا لۊرنئشی د می رأت.

پاتشایی زأند

ڤأختی کئ نادئرشا أفشار ڤئ پاتشایی رأسئس سی د می بوردئنئ هیزیا مألی لۊریانئ ڤئ راساگه یایی چی قوم٬کاشو٬خوراسو و آستوٙنیا هأنی مالٛ د بار کئرد.

دئما د کوشتئسئنئ نادئرشا ، هومالیا پاتشایی هأر کوم سۊکی د ئیرونئ ڤئ دأس آوئردئن.سێ گئله د سأرداریا هیزدارئ نادئرشا ، عألیمأردو خونئ بأختیاری ، کأریم خونئ زأند آو ئسموٙئیل خونئ فیلی د تیره لأک بیئنو کئ هأر سێ د گأپیا تأشیا لۊر بیئنو سی ڤئ دأس گئرئتئنئ پاتشایی ڤئ کار سیۉسی وفتان.دئما د یأکی بیئنئ عألی مأردو خونئ بأختیاری ، أبولفأت خونئ بأختیاری و کأریم خونئ زأند د باره آخئرئ پاتشایی ئیرو ، کأریم خو ڤئ فوتوٙحاتئ خوش ئدومه ده ڤألی دئما د گاتی سی خاطئرئ خیانأتئ عألی مأردو خونئ بأختیاری ڤئ أبولفأت خونئ بأختیاری و سأرکأشی أبولفأت خو نئسڤأت ڤئ کأریم خو بائثئ جیاڤازی و جأنٛگ بی. دئماخئر کأریم خونئ زأند ڤئ گئردئ هومالیا خوش زئل بی و د سالٛئ ۱۱۶۳ مألکأنوٙن ڤئ پاتشایی ئیرو رأسئس و سئلسئله زأندیه بئنا کئرد ڤه ڤئ جا پاتشا لأقأبئ ڤأکیلوروأیانئ سی خوش گئلٛه ڤئرچئ کئرد.کأریم خو د طایفه بأگئلٛه زأند بی کئ د لۉنئ لۊر و تیره لأک بیئن کئ د نئزیکیا مئلار و راساگه یی ڤئ نومئ پأری یا کأمازو زئشت میکئردئن.کأریم خونئ زأند نئهاتئر مئلارئ کئرد ڤئ پایتأختئش و سی یه کئ نئمیتونئس ڤئ گئردئ ئیرو زئلٛ پایتأختئشئ کئرد ڤئ شیراز. قئری د ئیلیا لۊر د دورئس بیئنئ پاتشایی کأریم‌خونئ هیاری کئردئن و ڤاردئ ڤه ڤئ شیراز رأتئن ڤألی دئما د ئنقئراضئ سئلسئله زأندیه ڤئ لۊرئسو گئلٛ هأردئن.

دۊشمئنی قاجار ڤا لۊریا

د دۉرونئ قاجار پاتشایا قاجار سی دۊشمئنی کئ ڤا سئلسئله لۊرئ زأند داشتئن گأپتئرین ضئرأدیا سیۉسی نئ ڤئ لۊریا زأن و طۉطئه یای سی خئراو کئردئنئ شیڤاتئ خألکئ لۊر و جیاڤازی ڤأنئ مینئ خألکئ لۊر کئردئن٬ چی مالٛ د بار کئردئنئ لۉنیا لۊر ڤئ قأزڤین و مأحدوٙد کئردئنئ پاتشایی لۊریا ڤئ پوشتکۊ کئ تا سالٛئ ۱۳۰۷ ڤوٙچئ پاتشایی میکئردئن و دئماتر کئ وردی قاجار پوشتکۊنئ حألارو کئزذئن غولامرئضا خونئ فیلی آخئرین ڤالی لۊرئسو ڤئ عأراق رأت دی دۉره قاجار ئیلامئ د لۊرئسو جئگا کئرد.لۊرئسو دی گات سی خاطئرئ سیۉسأتیا قاجار ڤئ ناآرومی کأشئس.

لۊریا د مأشروٙطیأت

خألکئ لۊر دۊبیشتئر بأختیاری نأقشئ گأپی د ئنقئلابئ مأشروٙطه داشتئن و فأتئ تیرو و ئصفأهو ڤئ دأسئ ڤئنو بی.نئهاتئر صأمصاموسألطأنه بأختیاری ڤاردئ سوٙاریا بأختیاری رأت ئصفأهون آو ئوچئنئ حألارو کئرد.د ماگأرمه ۱۲۸۸ شأمسی وردی بأختیاری حرکت ڤئ تیرو رأت و ڤاردئ وردی شومال ڤئ نئهاداری سئپأدار أظأم کئ د نئزیکی تیرو یأکی بیئن، دئما د توٙزئنیئنئ هیزیا مئحأمأد عألی شا قاجار تونئسئن تیرونئ فأت بأکأن و ڤئ ئستئبدادئ کوچئک زئلٛ بوٙأن.

نأسل کوشی خألکئ لۊر

قأتلئ عام یا، تأختئ قاپۊ کئردئن یا و کاریا نابوٙدگأری پألأڤی د لۊرئسو د سالٛیا ۱۳۰۴تا ۱۳۱۸ أفتویی بی.یأکئمین عأمألیاتئ وردی هوٙایی ئیرو بومبارونئ شأرئ خورموٙه بی کئ بائثئ کوشتارئ خالکئ لۊر بی. د ئێلبارما سالٛئ ۱۳۰۲ هیزیا دۉلأتی مینئ خاکئ لۊرئسو بیئنو جأنگئشو ڤا لۊریا بئینئ خورموٙه و ڤئروٙگئرد بی کئ د آو رئچکئنونئ هأمو سالٛ ڤا موحاصئره خورموٙه لۊریا توٙزئسئن .قأتلئ عام د پوشتکۊ چئنو بی کئ تأنیا ڤئنونی کئ ڤئ عأراق رأتئن زئنه مأنئن هأمچئنی فئره د لۊریا دی زئمو ڤئ خوراسو مالٛدئبار بیئن.یأکی د نومدیارتئرین جأنٛگیا خالکئ لۊر د کوگیلوٙیه و بیرأمأد جأنٛگئ تأنگئ تامورادی ڤئ سأرکئرده یی کئی لۊهراس بی کئ ڤا زئل بیئنئ لۊریا خئلٛاص بی.د بأختیاری د نومدیارتئرین قیام یا ڤئ سأرکئرده یی شأهید عألیمأردو خونئ بأختیاری بی کئ د سالٛئ ۱۳۰۷ نوفوٙسی ڤئ نومئ ساڤار کومولأیأکی بأختیاری دۊرئس کئرد.جأنٛگیا خألکئ لۊر ڤا رئضاشا تا سالٛئ ۱۳۱۸ طیل کأشئس.

مأدرأکیا ڤئ جا مأنه د دأربارئ قاجار و پألأڤی و أسنادئ هأنی نئشو میه کئ د ڤئلاتئ لۊرئسو نأسل کوشی روخڤأن بیه طۉری کئ د پوشتکۊ تأنیا ڤئنونی کئ ڤئ عأراق بیر رأتئن زئنه مأنئن و د پیشکۊ هأم لۊریانه ڤئ خوراسو مالٛ دئبار کئردئن.ڤیلیام داگلاس قاضی آمریکایی د قأتلئ عام خألکئ لۊر ڤئ نومئ یأکی د نأنگ د بارتئرین تیکه یا حوکوٙمأتئ رئضاشا پألوڤی نوم مۉره و موٙه کئ رئضاشا سی ڤئ فئرمو کئردئنئ لۊریا دأس ڤئ قأتلئ عام و چأپاو لۊریا زه. ڤئ مال نئشینیا لۊر چی ئیلیا بالاگئریڤە، بیروڤأن و ئیل باجوٙلڤأن و ئیلیا ھأف لأنگ و چالأنگ بأختیاری و ئیلیا لورئسۊ ھارگە نە فئرە سأرکوٙ کئرد.

د عأراق لۊریا فیلی د گات حوکوٙمأتئ حأسن ألبأکر د سالٛ یا ۱۹۷۰ و ۱۹۷۵ و د زئمونئ حوکوٙمأتئ صأدام د سالٛئ ۱۹۸۰ مأجبوٙری مالٛدئبار بیئن .د دأهه ۸۰، رئجیمئ صأدام ڤئ دألیل یا سیۉسی، دینی و ئقتئصادی دأس ڤئ ڤئ کوشتئنئ بونئکویی یا مالٛدئبار کئردئنئ لۊریا فیلی کئرد کئ د طئرأفئ دادگا عالی جئنایی ڤئلاتئ عأراق ڤئ داسونئ نأسل کوشی یا ژینوساید دئش نوم بوردئن.

دین[ڤیرایشت]

نئها د ئسلام مأسأب یا جوٙرڤاجوٙری د لۊرئسو بیه. یأکئمین نئشونه یا آليز زئرڤان كئ گوته موٙه دينئ زأرتوشت دئش هیز گئرئته موٙه د لۊرئسو دیش .دئماتئر آيينئ میترائیسم د تئی دينئ زأرتوشتي د لۊرئسو دۊرئس بی .هأمچئنی پأرأستئشئ کئینۊ آناهيتا ئلاهه آویا د لۊرئسو رایئج بی . دئما د ومایئنئ دینئ ئسلام ، خألکئ لۊرئسو بئسألمو بیئن . د قأرنئ هأشتئم مألکأنوٙن خألکئ لۊر یوٙاش یوٙاش شیه بیئن٬فئره د لۊریا هأن د کیشئ یارأسو٬یارأسونیا د لۊرئسو هیز گئرئتئنه و گأپیایی چی شاخوٙشینئ لۊرئسونی٬بولوٙلئ لۊرئسونی بیه. هأمچئنی قئری د لۊریا دینئ جید دارأنو.

پوٙشاک[ڤیرایشت]

پوٙشاکئ خألکئ لۊر د کول یئجوٙره کئ د قئری چیا فأرخیایی ڤا یأک دارأن.[۱۱] پیایا لۊر پوٙشاکئشو د ڤأر گئرئته یئ کئلٛۉ نئمأدی،دألٛگ٬یئ جومه ڤاردئ جئلئسکه و پاپوٙش کئ ڤئ طۉرئ عادی بولٛئنگ و آزاه.[۱۱] کئلٛۉ پیایا لۊر د پأشم دۊرئس بیه و بیشتئر رأنٛئشو کال و هیله .[۱۱] مینئ بأختیاری یا بیشتئر کوریا و پیایا میوسالٛ کئلٛۉ نئمأدی میکأن سأر و کوریا بأچه سئن بی کئلٛۉأن کلاه .[۱۱] چوقا پوشئشئ پیایا لۊره کئ ڤئ رأنٛ یا جوٙرڤاجوٙر کار موٙه. چوقا د مینئ بأختیاری یا ڤئ رأنٛ یا سی و ئسپی و نأڤاریای عأموٙدی کئ بیشتئر سی رو ڤئ هار و ئسپی رو ڤئ بالٛاپه.[۱۱]چوقا ئیسئ مینئ بأختیاری‌یا بیشتئر کار موٙه.[۱۱] ئتئمال میره چوقا د دأهه ۱۹۴۰ ڤاڤئنی مینئ بأختیاری یا زیای بیه .[۱۱] جومه پیایا لۊر یالٛگه ش راس ڤاردئ دۊکمه‌ د لا خئدئنگئ یالٛگیه.[۱۱] پاپوٙش ڤاردئ یئ قئیڤأنئ چأرم یا وروسی گأپ دۉرئ قئی بأسه موٙه.[۱۱] گیڤه پالٛه یا خألکئ لۊره.[۱۱]


حئجاو مینئ زینه یا لۊر رایئج نی.[۱۱] جومه زینه یا لۊر یئ جومه ڤا دأربالیا بولٛئنگ ڤاردئ یئ دامونئ بولئنگه .[۱۱] سأرڤأنئ زینه یا لۊر د ئیل یا جوٙرڤاجوٙر فأرخ میکه . مینئ لۊریا فیلی سأرڤأن یئ جوٙر پأروٙه ڤئ نومئ گولڤونی کئ گئردئ سأر طۉرئ خاصی بأسه موٙه [۱۱] ڤألی مینئ زین یا هارگه لۊرئسو سأرڤأن زین یا یئ جوٙر سأرڤأنئ کوچئک ڤئ نومئ مأینا ئه.[۱۱] رأنٛئ لئڤاسیا زینه یا لۊر رأنٛ شاد و جوٙرڤاجوٙره گوذأشته د پورس.[۱۱] پوٙشاکئ زینه یا لۊر فیلی د ڤأر گئرئته کئراس٬کولئنجه٬سأرداری یا بالٛکول٬یأل٬شوٙال یا پاپوٙش٬آزیه٬کأت و گولڤأنی موٙه هأمچئنی پوٙشئشئ زینه یا لۊرئ هارگه ئی د ڤأر گئرئته لأچأک و مأینا٬جومه یا جوڤه٬شولار یا جئلئسکه٬پاپوٙش٬دألٛگ و گیڤه موٙه.

ژئنئتیک[ڤیرایشت]

ڤا سئیل کئردئ ڤئ ڤاریاسیوٙنئ کوروموزوم ڤای لۊریا، ڤئنو د لئحاظئ بأسامأدئ تأقریبأن بالٛا تأک‌ بونئکو R1b یئ کوروموزوم ڤای (دیاری سابکئلٛود R1b1a2a-L23) نئسڤأت ڤئ بونئکویا هأنی ئیرونی دیاریأن .[۱۲] گروه R1، ڤاردئ کئلٛۉدیا هأنیش، هینئ وراسیا أفتۉنئشینی/مینجایی د کۊنه بأردی زئورینه، کئ بیشتئری تأک‌ بونئکو مینئ لۊریائه.[۱۲][۱۳] تأک بونئکو J2a (دیاری بیه ساب کئلٛۉدیا J2a3a-M47, J2a3b-M67, J2a3h-M530) دۊئمی سئلسئله زیای مینئ لۊریائه و ڤا روسۊخئ کئشاڤأرزیا د أفتۉزئنونئ نئزیکئ نوٙبأردی ۸۰۰۰–۴۰۰ نئها د ڤاڤئن مورتأبئطه.[۱۳][۱۴][۱۵][۱۶] تأک بونئکویا هأنی کئ بأسامأدئش د ۱۰ دأرصأد بیشتئره G2a هیسئن کئ سابکئلٛۉدئ G2a3b بیشتئرئش ڤأنئ دۊرئس میکه.[۱۷] هأمچئنی لۊریا بیشتئرین بأسامأدئ تأک بونئکو E1b1b1a1b نئ د ئیرون نئشو میأن. دۉدئمونیا Q1b1 و Q1a3، ۶ دأرصأد و T، ۴٪ حاضئرأن.[۱۷]

سأرچئشمە[ڤیرایشت]

 • مینجاڤأن دینداجوٙریا رأزئشتی دأرتیچگە أمیرکأبیر-أمانولاهی

 • دئماتئر شئناسی ئیلام نوٙئشته دأنیئل تی پاتس

 • هأفت تأپه نوٙئشته دۊکتور نئگأهبان

 • ڤیرگار و شأرآڤیشتئ یی ئیلام نوٙئشته یوٙسئف مأجیدزاده

 • ڤیرگار ئیران دئماتئری نوٙئشته دیاکونوف

 • لۊرئسو و ڤیرگار لون کاسیت نوٙئشته موحأمأد سوهرابی

 • ڤئلاتی کئ شاهأد دیر نئڤی نوٙئشته ﺟﻮﺭﺝ ﮐﺎمئرﻭﻥ ‏

 • ڤیرگارئ ڤئلاتئ ئیلام نوٙئشته ناصئر راد

 • هأف شأرئ لیراڤی و بأندأرئ دئیلأم نوٙئشته عألیرئضا خألیفه زاده

 • ڤئرگارئ موغول نوٙئشته عأباس ئقبال آشتیانی

 • لئڤاسئ لۊریا فیلی نوٙئشته ئیسا قائد رأمأت

 • ڤیرگارئ بأختیاری نوٙئشته أبولفأتئ ئوژأنئ بأختیاری

 • ڤئلاتئ بئلاجی و خألکئ دئلٛنأرم و دوٙسداشتئنی نۊئشته ڤیلیام.و.داگلاس

  1. V. Minorsky, Encyclopedia of Islam: «We thus find that about the period of the Arab conquest a single ethnic term Kurd (plur. Akrād) was beginning to be applied to an amalgamation of Iranian or iranicised tribes. ,»Kurds«in Encyclopaedia of Islam». Edited by: P. Bearman , Th. Bianquis , C.E. Bosworth , E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, ۲۰۰۷. Brill Online. accessed ۲۰۰۷.
  2. زونیا و لئزڤیا ئیرون. سأرچأشمه: کئتاو دیرینه‌شئناسی زونئ فارسی نۊئشته: دۊکتور پأرڤیز ناتئل خانلأری
  3. عڤدئلا شأڤازی، پیشگوتئنیا ڤئ ئشناختئنئ ئیلات و عشایئر، تیرون: نأشر نئی، ۱۳۶۹، صص ۸۷- ۱۱۸.
  4. Martin van Bruinessen, «The ethnic identity of the Kurds», in: Ethnic groups in the Republic of Turkey, compiled and edited by Peter Alford Andrews with Rüdiger Benninghaus [=Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients, Reihe B, Nr.۶۰]. Wiesbaden: Dr. Ludwich Reichert, ۱۹۸۹, pp. ۶۱۳-۲۱. excerpt: «The ethnic label»Kurd«is first encountered in Arabic sources from the first centuries of the Islamic era; it seemed to refer to a specific variety of pastoral nomadism, and possibly to a set of political units, rather than to a linguistic group: once or twice,»Arabic Kurds«are mentioned. By the ۱۰th century, the term appears to denote nomadic and/or transhumant groups speaking an Iranian language and mainly inhabiting the mountainous areas to the South of Lake Van and Lake Urmia, with some offshoots in the Caucasus...If there was a Kurdish speaking subjected peasantry at that time, the term was not yet used to include them.»[
  5. Wladimir Iwanov:«The term Kurd in the middle ages was applied to all nomads of Iranian origin».(Wladimir Ivanon, «The Gabrdi dialect spoken by the Zoroastrians of Persia», Published by G. Bardim ۱۹۴۰. pg ۴۲)
  6. David Mackenzie: «If we take a leap forward to the Arab conquest we find that the name Kurd has taken a new meaning becoming practically synonmous with 'nomad', if nothing more pejorative» D.N. Mackenzie, «The Origin of Kurdish», Transactions of Philological Society, ۱۹۶۱, pp ۶۸-۸۶
  7. Richard Frye,«The Golden age of Persia», Phoneix Press, ۱۹۷۵. Second Impression December ۲۰۰۳. pp ۱۱۱: "Tribes always have been a feature of Persian history, but the sources are extremly scant in reference to them since they did not 'make' history. The general designation 'Kurd' is found in many Arabic sources, as well as in Pahlavi book on the deeds of Ardashir the first Sassanian ruler, for all nomads no matter whether they were linguistically connected to the Kurds of today or not. The population of Luristan, for example, was considered to be Kurdish, as were tribes in Kuhistan and Baluchis in Kirman"
  8. موصطأفا تأقأڤی موقأدأم د کئتاو دیرینه‌شئناسی سیاسی کوگیلویه، تیرون: موأسئسه موطالئاتئ دیرینه‌شئناسی مواصئرئ ئیرون، ۱۳۷۷. ص۴۰.
  9. Professor Garnik Asatrian (Yerevan University) (2009). Prolegomena to the study of the kurds (pdf). Published in 2009, Iran and the Caucasus, 13, pp.1-58
  10. Professor Garnik Asatrian (Yerevan University) (2009). Prolegomena to the study of the kurds (pdf). Published in 2009, Iran and the Caucasus, 13, pp.1-58
  11. ۱۱٫۰۰ ۱۱٫۰۱ ۱۱٫۰۲ ۱۱٫۰۳ ۱۱٫۰۴ ۱۱٫۰۵ ۱۱٫۰۶ ۱۱٫۰۷ ۱۱٫۰۸ ۱۱٫۰۹ ۱۱٫۱۰ ۱۱٫۱۱ ۱۱٫۱۲ ۱۱٫۱۳ ۱۱٫۱۴ چوٙأ:ڤیرکئرد ڤئب
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ Grugni, V; Battaglia, V; Hooshiar Kashani, B; Parolo, S; Al-Zahery, N et al. (2012). "Ancient Migratory Events in the Middle East: New Clues from the Y-Chromosome Variation of Modern Iranians". PLoS ONE. 7 (7): e41252. PMC 3399854free to read. PMID 22815981. doi:10.1371/journal.pone.0041252. 
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ Wells, R. Spencer et al. (2001). "The Eurasian Heartland: A continental perspective on Y-chromosome diversity". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 98 (18): 10244–9. doi:10.1073/pnas.171305098. 
  14. Semino O, Passarino G, Oefner P J, Lin A A, Arbuzova S, Beckman L E, de Benedictis G, Francalacci P, Kouvatsi A, Limborska S, et al. (2000) Science 290:1155–1159
  15. Underhill P A, Passarino G, Lin A A, Shen P, Foley R A, Mirazon-Lahr M, Oefner P J, Cavalli-Sforza L L (2001) Ann Hum Genet 65:43–62
  16. Semino, Ornella; Magri, Chiara; Benuzzi, Giorgia; Lin, Alice A.; Al-Zahery, Nadia; Battaglia, Vincenza; MacCioni, Liliana; Triantaphyllidis, Costas et al. (2004). "Origin, Diffusion, and Differentiation of Y-Chromosome Haplogroups E and J: Inferences on the Neolithization of Europe and Later Migratory Events in the Mediterranean Area". The American Journal of Human Genetics. 74 (5): 1023–34. PMC 1181965free to read. PMID 15069642. doi:10.1086/386295. 
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ Grugni, V; Battaglia, V; Hooshiar Kashani, B; Parolo, S; Al-Zahery, N et al. (2012). "Ancient Migratory Events in the Middle East: New Clues from the Y-Chromosome Variation of Modern Iranians". PLoS ONE. 7 (7): e41252. PMC 3399854free to read. PMID 22815981. doi:10.1371/journal.pone.0041252. 

جوستئنیا مأرڤوٙط[ڤیرایشت]

دأسه:آستوٙن ئیلام دأسه:آستوٙن بوٙشئر دأسه:آستوٙن چارمالٛ و بأختیاری دأسه:آستوٙن خوٙزئسو دأسه:آستوٙن فارس دأسه:آستوٙن کوگیلوٙیه و بیرأمأد دأسه:آستوٙن لۊرئسو دأسه:آستوٙن هأمأدو دأسه:لۉنیا ئیرون دأسه:لۉنیا عأراق دأسه:بوٙمی یا أفتۉنئشین آسیا دأسه جأمه بئسألمو دأسه:لۊریا دأسه:یارأسون یا دأسه:جوٙیت یا